O‘ZBEKISTONDA SINTETIK KATINONLAR VA RETSEPT BO‘YICHA BERILADIGAN DORI VOSITALARINI SUISTE’MOL QILISH MUAMMOSINING KUCHAYIB BORISHI
##article.subject##:
sintetik katinonlar, α-PVP, mefedron, pregabalin, psixoaktiv moddalar iste’moli tendensiyalari, O‘zbekiston, jamoat salomatligi, retsept dorilarini suiiste’mol qilish, epidemiologiya, qaramlik##article.abstract##
Sintetik narkotik moddalar va psixoaktiv dori vositalarini iste’mol qilishning ortib borishi jamoat salomatligi uchun muhim muammolardan biridir. Ushbu tadqiqotda 2022–2024 yillar davomida O‘zbekistonda psixoaktiv moddalar iste’moli tendensiyalari, demografik xususiyatlari, moddalarga bo‘lgan afzalliklarning o‘zgarishi hamda retsept bo‘yicha beriladigan dori vositalarini suiiste’mol qilish holatlari tahlil qilindi.
Metodlar. Rasmiy milliy registrlar va tibbiy statistik hisobotlar asosida retrospektiv kuzatuvchi kohort tadqiqoti o‘tkazildi. Uch yil davomida sintetik katinonlar, antikonvulsantlar va boshqa psixoaktiv moddalarni iste’mol qilgan barcha ro‘yxatga olingan shaxslar qamrab olindi. Tavsifiy va inferensial statistik usullar, jumladan trend tahlili, χ² testi, korrelyatsion tahlil va logistik regressiya qo‘llanildi.
Natijalar. Ro‘yxatga olingan bemorlar soni 2022 yildagi 409 holatdan 2024 yilda 933 holatgacha deyarli ikki baravar oshdi. Erkaklar 89–90% ni tashkil etdi, ayollar soni esa 41 tadan 102 tagacha oshdi. Eng yuqori xavf guruhi 18–34 yoshdagilar bo‘lib, ular jami holatlarning qariyb 70% ini tashkil etdi. Sintetik katinonlar orasida α-PVP mefedronni siqib chiqarib yetakchi modda bo‘ldi (36 dan 319 holatgacha). Pregabalin eng ko‘p suiiste’mol qilinadigan dori vositasiga aylandi (274 holat, 2024 yil). Tropikamid iste’moli barqaror bo‘lsa-da, umumiy ulushi kamaydi.
Xulosa. O‘zbekistonda psixoaktiv moddalar iste’moli tuzilmasi keskin o‘zgarib, sintetik katinonlar va retsept dorilarining ulushi oshib bormoqda. α-PVP ustunligi va pregabalin suiiste’molining ortishi qat’iy nazorat choralarini, profilaktik dasturlarni va davolash imkoniyatlarini kengaytirishni talab qiladi.
Библиографические ссылки
N. Nadal-Gratacós, M. D. Pazos, D. Pubill, J. Camarasa, E. Escubedo, X. Berzosa, R. López-Arnau, “Structure-Activity Relationship of Synthetic Cathinones: An Updated Review,” ACS Pharmacol. Transl. Sci., vol. 7, no. 9, pp. 2588–2603, 2024. doi: 10.1021/acsptsci.4c00299. PMID: 39296271; PMCID: PMC11406692.
S. Chen, W. Zhou, M. Lai, “Synthetic Cathinones: Epidemiology, Toxicity, Potential for Abuse, and Current Public Health Perspective,” Brain Sci., vol. 14, no. 4, pp. 334, 2024. doi:10.3390/brainsci14040334. PMID: 38671986.
G. Daziani, A. F. Lo Faro, V. Montana, G. Goteri, M. Pesaresi, G. Bambagiotti, E. Montanari, R. Giorgetti, A. Montana, “Synthetic Cathinones and Neurotoxicity Risks: A Systematic Review,” Int. J. Mol. Sci., vol. 24, no. 7, pp. 6230, 2023. doi:10.3390/ijms24076230.
M. Perelló, K. Rio-Aige, P. Rius, F. J. Pérez-Cano, M. Rabanal, “Characteristics of Non-Therapeutic Pregabalin Users Detected by a Community Pharmacies Network in a Region of Southern Europe,” J. Clin. Med., vol. 13, no. 19, pp. 5942, 2024. doi:10.3390/jcm13195942. PMID: 39408002.
G. Z. İspir, M. Danışman, K. S. Katar, “A Hidden Pandemic? Abuse of Gabapentinoids: A Brief Review of Recent Studies,” Curr. Drug Res. Rev., 2023. doi:10.2174/0125899775268780231002064605. PMID: 38031769.
