KAYGUSUZ ABDAL’IN BİLİNMEYEN ÇAĞATAYCA BİR GAZELİ
##article.subject##:
Kaygʻusiz Abdol, Chagʻatoy turkiy tili, Marburg nusxasi, tasavvuf adabiyoti, madaniy aloqalar##article.abstract##
Ushbu maqolada XIV asrning oxiri va XV asrning birinchi yarmida yashagan Kaygʻusiz Abdolning Berlin kutubxonasidagi Marburg nusxasida oʻrin olgan va ilgari fan olamiga nomaʼlum boʻlgan toʻqqiz baytdan iborat Chagʻatoycha gʻazali nashr etilgan, shu bois Anadolu va Turkiston hududlari orasidagi ildiz otgan madaniy hamda adabiy aloqalar chuqur oʻrganilgan. Tadqiqotda qadimgi turkiy tildan keyin shakllangan Gʻarbiy va Shimoli-Sharqiy turkiy tillar tarmoqlarining taraqqiyot yoʻnalishi qisqacha yoritilgan, Temur va uning avlodlari davrida choʻqqiga chiqqan Chagʻatoy turkiy tilining Usmonli shoirlari hamda poetikasiga koʻrsatgan hal qiluvchi taʼsiri baholangan. Alanya sancakbeyining oʻgʻli boʻlgan Alouddin Gʻaybiy xalq va devon sheʼriyatini sintez qilgan holda barmoq va aruz vaznlarini mahorat bilan qoʻllagani, asarlarida klassik diniy-tasavvufiy unsurlar bilan bir qatorda goʻyo syurrealistik xususiyat kasb etuvchi ong osti obrazlariga oʻrin bergani taʼkidlangan. Matnning fonetik va morfologik tahlillari natijasida shoir kulliyotida unlilarning tushishi, torayishi/tekislanishi, egalik qoʻshimchalari va undoshlar oʻzgarishi kabi Sharqiy turkiy til xususiyatlari ustunlik qilishi ilmiy diqqat bilan aniqlangan. Aruzning “Mafoiylun mafoiylun faulun” bahrida bitilgan gʻazarning asl matni va transkripsiyasi ilm ahliga taqdim etilgan; shuningdek, Kaygʻusiz Abdol asarlaridagi uygʻurcha soʻz boyligi hamda “Devonu lugʻatit turk” va “Dede Qoʻrqut” matnlarida uchraydigan maqollar, iboralar va qoliplar bilan koʻrsatgan kuchli oʻxshashliklar yuzaga chiqarilgan. Shu yoʻnalishda ikki mintaqa orasidagi adabiy oʻzaro taʼsir faqatgina matn koʻchirish bilan cheklanib qolmay, balki umumiy til va tafakkur olamining mahsuli ekani anglashilgan. Ipak yoʻli, Ziravorlar yoʻli va Hajj yoʻli oʻqiga asoslangan tarixiy-madaniy aloqa tarmoqlari vositasida Anadolu va Turkiston oʻlkalararo qurilgan mustahkam xotira koʻpriklari tadqiq qilingan; Ahmad Yassaviy, Yunus Emro, Kaygʻusiz Abdol va Alisher Navoiy chizigʻida shakllangan umumiy sivilizatsiya havzasining boyligi namoyish etilgan.
Библиографические ссылки
Ergin M. Doğu Türkçesi // Türk Dünyası El Kitabı. — Ankara, 1976. — S. 291.
Erarslan K. Seydi Ali Reis’in Çağatayca Gazelleri // Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi (TDED). — C. XVI. — İstanbul, 1968. — S. 41–54.
Köprülü M.F. Çağatay Edebiyatı // İslâm Ansiklopedisi. — C. 3. — İstanbul, 1977. — S. 270–323.
Sertkaya O.F. Osmanlı Şairlerinin Çağatayca Şiirleri // Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi (TDED). — C. XVIII. — İstanbul, 1970. — S. 133–138.
Sertkaya O.F. Osmanlı Şairlerinin Çağatayca Gazelleri, II // Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi (TDED). — C. XIX. — İstanbul, 1971. — S. 177–184.
Sertkaya O.F. Osmanlı Şairlerinin Çağatayca Şiirleri III: Uygur Harfleri ile Yazılmış Bazı Manzum Parçaları I // Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi (TDED). — C. XXI. — İstanbul, 1973. — S. 157–184.
Sertkaya O.F. Osmanlı Şairlerinin Çağatayca Şiirleri IV // Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi (TDED). — C. XXII. — İstanbul, 1977. — S. 169–289.
Güzel A. Kaygusuz Abdal. — Ankara, 1981. — 356 s.
Güzel A. Kaygusuz Abdal'ın Mensur Eserleri. — Ankara, 1983. — 210 s.
Güzel Abdurrahman. Şehzâde Alaaddin Gaybi Kaygusuz Abdal Külliyatı. — Ankara: TDK, 2023. — S. 362–363.
Kocatürk V.M. Türk Edebiyatı Târihi. — Ankara, 1979. — S. 22.
Ms.or.oct.4044, Staatsbibliothek, Marburg, v. 70a-70b (VOHD, XIII, Nr. 424).
