ETNONIMLARNING LINGVOMADANIY XUSUSIYATLARI VA ULARNING TARIXIY LISONIY MANZARADAGI OʻRNI (Alisher Navoiy asarlari misolida)
##article.subject##:
etnonim, etimologiya, lingvomadaniyat, tarixiy lisoniy manzara, Alisher Navoiy, urugʻ-qabila nomlari, onomastika##article.abstract##
Maqolada etnonimlarning lingvomadaniy xususiyatlari, etimologik tabiati va ularning tarixiy lisoniy manzaradagi oʻrni Alisher Navoiy asarlari misolida tahlil qilinadi. Toʻrt tomlik “Alisher Navoiy ensiklopediyasi”ni uzluksiz koʻzdan kechirish natijasida shoir asarlarida qoʻllangan oʻttizdan ortiq turkiy-moʻgʻul urugʻ-qabila nomi (etnonim) aniqlandi; ularning kelib chiqish negizi (rang-tus, son-miqdor, kasb-hunar, sulolaviy va totemistik) ochib berildi hamda nomlar semantik-mavzuiy guruhlarga tasniflandi. Tadqiqot shuni koʻrsatadiki, qipchoq, mangʻit, qoʻngʻirot, qiyot, barlos, jaloyir kabi etnonimlarning etimologik maʼnosi (kovak daraxt rivoyati, moʻgʻulcha urugʻ nomi, jigarrang tus, Chingiziy sulola nomi) ularning Navoiy sheʼriyatidagi lingvomadaniy funksiyasini, ya’ni goʻzallik tasviri, ijtimoiy zodagonlik belgisi, tarixiy-badiiy haqqoniylik vositasi kabilarni bevosita belgilaydi. Etnonimlarning katta qismi hozirgi Qashqadaryo, Surxondaryo va Zarafshon vodiysining boshqa hududlarida toponim yoki mahalliy etnik guruh nomi sifatida saqlanib qolgani ularning tarixiy lisoniy manzaraning barqaror qatlamini tashkil etishidan dalolat beradi.
Библиографические ссылки
Суперанская А.В. Общая теория имени собственного. Изд. 2-е, испр. – М.: URSS, 2007. – 366 с.
Гумбольдт В. фон. Избранные труды по языкознанию. – М.: Прогресс, 1984. – 400с.
Воробьёв В.В. Лингвокультурология (теория и методы). – М.: Изд-во РУДН, 1997. – 331 с.
Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. – Жиззах: Сангзор, 2006. – 92 б.
Xudoyberganova D. Dostonlar tilidagi nofaol qatlamga oid leksik birliklarning lisoniy tahlili: Monografiya. – Toshkent: Firdavs-shoh, 2023.
Abduvaliyeva K. “Shajarayi turk” asaridagi etnonimlarning maʼnoviy-mavzuiy tasnifi // XII. Uluslararasi Turk Dunyasi Sempozyumu materiallari (21-23-may 2025, Nigʻda). – B. 946-954.
Alisher Navoiy ensiklopediyasi. 1-4-jildlik / Masʼul muharrir M. Asadov; Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti. – Toshkent: Oʻzbekiston nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2024.
Alisher Navoiy. Xazoyin ul-maoniy (Navodir ush-shabob, Gʻaroyib us-sigʻar, Badoyeʼ ul-vasat, Favoyid ul-kibar). Toʻla asarlar toʻplami, 10 jildlik. – Toshkent, 2011.
Alisher Navoiy. Xamsa (Saddi Iskandariy, Farhod va Shirin). Toʻla asarlar toʻplami, 10 jildlik, 6-8-jildlar. – Toshkent, 2011.
Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub. Toʻla asarlar toʻplami, 10 jildlik, 9-jild. – Toshkent, 2011.
Alisher Navoiy. Majolis un-nafois. Toʻla asarlar toʻplami, 10 jildlik, 9-jild. – Toshkent, 2011.
Якубовский А.Ю. К вопросу об этногенезе узбекского народа. – Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1941.
Кармышева Б.Х. Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Узбекистана. - М.: Наука, 1976.
Севортян Э.В. (и др.) Этимологический словарь тюркских языков. В 7 т. - М.: Наука, 1974-2003.
Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. I, кн. 1 / Пер. с перс. Л.А. Хетагурова; ред. и примеч. А.А. Семёнова. – М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1952.
Mahmud Koshgʻariy. Devonu lugʻotit turk / Tarjimon va nashrga tayyorlovchi S.M. Mutallibov. 3 tomlik. – Toshkent: Oʻzbekiston FA nashriyoti, 1960-1963.
