ALISHER NAVOIY “OQQO‘YUNLI MUXLISLAR DEVONI”NING O‘ZBEKCHA TABDILI
##article.subject##:
devon, tabdil, faksimil matn, qo‘lyozma, shartli qisqartma, bibliografiya, muxlis, kotib, xattotlik maktabi, devon tili##article.abstract##
Turkiy xalqlarni qalami bilan birlashtirgan buyuk shoir Alisher Navoiy she’riyati shuhrati hali shoirning yoshligidayoq o‘sha davrdagi kuchli madaniy markazlardan biri – qo‘shni Oqqo‘yunlilar sulolasi (markazlari Tabriz va Sheroz shaharlari)gacha yetib borgan. Yosh Navoiy she’riyatining qo‘lyozma holatida ko‘chirish uchun tanlanishi uning shoirlik mahoratining dunyo miqyosida tan olinishini bildiradi.
Ushbu maqolada Alisher Navoiyning 1471-yili Oqqo‘yunlilar saltanatidagi muxlislari tomonidan ko‘chirilgan “Oqqo‘yunli muxlislar devoni”ning o‘zbekcha tabdili, faksimilesi va matni haqida ma’lumot berilgan.
Alisher Navoiy she’rlarini o‘z ichiga olgan “Oqqo‘yunli muxlislar devoni”ning xattoti – Abdurahim Xorazmiy (Anisiy) bo‘lib, mazkur qo‘lyozma Qohirada joylashgan Misr Milliy kutubxonasi – Dorul kutubda saqlanadi. Unda Navoiy she’rlari tili Oqqo‘yunlilar saltanatida yoyilgan o‘g‘uz turkchasiga biroz moslashtirilgan tarzda keltirilgan.
2010-yil oxirida qo‘lyozmaning rangli fotonusxasi o‘zbek olimi Aftondil Erkinov tomonidan qo‘lga kiritilgan va qo‘lyozma ustidagi dastlabki ilmiy izlanishlar 2012-yil navoiyshunoslikka ma’lum qilingan. Devonning faksimilesi A.Erkinov tomonidan 2015-yili Yaponiyada, Tokio xorijiy tillar universiteti qoshidagi Sharqshunoslik institutida chop etilgan.
Qo‘lyozmaning tabdili, faksimilesi va matni Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti rektori Gulchehra Rixsiyeva va loyiha ilmiy rahbari Aftondil Erkinov tashabbusi bilan O‘zbekistonda ilk marta 2021-yilda joriy alifbo, ya’ni kirill alifbosida Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti huzuridagi sharq madaniyati va merosini tadqiq etish ilmiy-tadqiqot markazi tomonidan “Donishmand ziyosi” nashriyotida nashr etilgan.
Filologiya fanlari doktori Aftondil Erkinov va PhD Rustam Jabborovlar tomonidan nashrga tayyorlangan, professor Muhammadjon Imomnazarov mas’ul muharrirligini amalga oshirgan mazkur nashrda devon joriy o‘zbek yozuvidagi tabdili va rangli faksimilesi hamda o‘zbek, rus va ingliz tillaridagi ilmiy kirish qismi bilan nashr etilgan.
Shuningdek, maqolada “Oqqo‘yunli muxlislar devoni: tabdil va faksimil matn” kitobining “So‘zboshi”, “Kirish”, “Shartli qisqartmalar”, “Bibliografiya”, “Transliteratsiya qilingan jadvallar”, “Tabdil” va “Faksimile” kabi tarkibiy qismlari haqidagi tahliliy mulohazalar keltirilgan.
Библиографические ссылки
‘Alī Shīr Navā’ī. Dīvān of the Aq qoyunlu Admirers (1471). A.Erkinov (ed.). Tokyo: Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa, 2015.
Adahl K. «A Copy of the Divan of Mir ‘Ali Shir Nava’i of the Late Eighteenth Century in the Lund University Library and the Kashmiri School of Miniature Painting». Persian Painting from the Mongols to the Qajars: Studies in Honor of Basil W.Robinson. R. Hillenbrand (ed.). London – New York: Tauris, 2000. Р. 3-¬18.
Akimushkin О. The Sources of «The Treatise on Calligraphers and Painters» by Qоḍi Ahmad Qūmi» // Manuscripta Orientalia. 1/1 (Helsinki¬Saint¬Petersburg), 1995. P. 5-¬11;
Anooshahr A. «The Timurids and Turkomans: Transition and Flowering in the Fifteenth Century». T.Daryaee (ed.). // The Oxford Handbook of Iranian History. Oxford, 2012. P.271-284.
Aлишер Навоий. Наводир ун¬-ниҳоя. ЎРШИ¬, 1-фонд, №1995.
Bayānī Mehdi. Aḥwāl va āthāre khūshnavīsān. Jelde 12. – Tehrān: Elmi, 1363 [1985].
Bernardini M. «Hatifi`s Timurnama and Qasimi’s Shahnameh¬yi Ismail: Considerations for a Double Cultural Edition» // Society and Culture in the Early Modern Middle East: Studies on Iran in the Safavid Period. A.J.Newman (ed.). Leiden, 2003. P.3-¬18.
Birnbaum E. «The Ottomans and Chagatay literature. An Early 16th Century Manuscript of Navā‘i`s Divan in Ottoman Orthography» // Central Asiatic Journal. 20(3), 1976. Р. 157–190.
Çağman F. «Topkapı Sarayı Miizesi Hazine 762 no.lu Nizami Hamsesinin Minyatürleri» // Sanat Tarihi Yilliği 5. 197-2¬73. Istanbul, 1973. Р.603-605.
Çetindağ Yusuf. ‘Alī Şir Nevai’nin Osmanlı Şiirine Etkisi. Ankara, 2006.
Cултанов Т.И. Алишер Навоий ва озарбайжон адабиёти: тарихий илдизлар, анъаналар, ворисийлик (Кишварий ва Содиқий асарлари мисолида). Филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси автореферати. Тошкент, 2020.
Dabīrsīāqī М. «Bayānī, Mehdī» // Encyclopædia Iranica. 1998, Vol.VIII. P.882.
Dale S. «The legacy of the Timurids» // India and Central Asia: Commerce and Culture, 1500–1800. S.C.Levi (ed.). New Delhi, 2007. P.176¬-199.
Dost¬Muhammad. «The Bahram Mirza Album, preface by DostMuhammad» // Album Prefaces and Other Documents on the History of Calligraphers and Painters. W. Thackston (ed.), Leiden–Boston–Köln: Brill, 2001. P.4-18.
Dost¬Muhammad. A Treatise on Calligraphists and Miniaturists.Еd. M.Abdullah Chaghtai, Lahore, 1936.
Eckmann Janos. «Nevaî’nin İlk Divanları Üzerine» // Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten. 1971. S.253–269.
Erkinov A. «From Herat to Shiraz: the Unique Manuscript (876/1471) of ‘Alī Shīr Nawā’ī’s Poetry from Aq Qoyunlu circle» // Littérature et société en Asie centrale. Nouvelles sources pour l’étude des relations entre culture et pouvoir du XVe siècle jusqu’à nos jours. M.Toutant and G. Aitpaeva (eds.) [Cahiers d’Asie centrale 24], IFEAC (Bishkek¬Paris), Petra, 2015. P.47¬-79.
Ethe H. Catalogue of the Persian, Turkish, Hindustani and Pushtu manuscripts in the Bodleian Library. Vol.II, Oxford, 1930. Р.1195¬-1196.
Fleischer C. Bureaucrat and Intellectual in the Ottoman Empire: The Historian Mustafa Ali (1541–1600). Princeton, 1986. P.273¬-292.
Gholami Y., Suheyl U. «‘Abd alRahim Khwarazmi» // Encyclopaedia Islamica. Vol.1, Leiden¬ Boston: Brill, 2008. P.284-¬286.
Goeseke G. «Die Miniaturen im Dīwān von Mīr ‘Alī Sīr Nawā`ī der Bibliothek der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft in Halle. Ein Beitrag zur Schule von Qazwīn» // Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft. 36, 1961. Р.288-¬307.
Khunjī Rūzbihān. Persia in A.D. 1478–1490. An abridged translation of Fadlullāh b. Rūzbihān Khunjī’s Tārīkh¬i ‘Ālam¬ārā¬yi Amīnī, by V. Minorsky. London: Royal Asiatic society, 1957. P.25-¬40.
Kleinmichel S. «Ali Şir Nevayi ve Osmanli şairler» // Turk edebiyati Tarihi, Vol. 1. Istanbul, 2006. S. 683–691.
Kleinmichel S. Mīr Alīšēr Navā’ī und Ahmed Paša. Archivum Ottomanicum. №17 (1999). P. 77–211.
Küt G. «Ali Şir Nevai» // Turkiye diyanet vakfi İslam Ansiklopedisi. Çilt 2. Istanbul, 1989. S. 449-453.
Levend A.S. «Türkiye kitaplıklarındaki Nevai yazmaları» // Türk Dili Araştırmaları Yıllığı. 1958. S.127-¬209.
Lingwood Ch. Politics, Poetry, and Sufism in Medieval Iran: New Perspectives on Jāmī’s Salāmān va Absāl. Leiden¬Boston: Brill, 2014. Р.111-¬131.
Minorsky V. «Ak¬koyunlu» // Encyclopaedia of Islam2. Vol.I, 1960. P.320¬-322.
Mīr Niẓām alDīn ‘Alī shīr Navā’ī. Tadhkiraye «Majālis alnafā’is». A. Ḥikmat (ed.). Tehrān: Manuchehri, 1363 [1984].
Muṣṭafa ‘Ālī. Manāqibe hunarvarān. M.Kamālbek (ed.). Istanbul: Maṭb‘aye ‘āmra, 1926.
Mustafa Âli. Mustafa Âli’s Epic Deeds of Artists: A Critical Edition of the Earliest Ottoman text about the Calligraphers and Painters of the Islamic World. E. Akin¬Kivanc (ed., transl. and commented). Leiden¬Boston: Brill, 2011.
Mustaqīm¬zāde Sa‘d al¬Dīn Efendi, 1928, Tuḥfat al¬khaṭṭaṭīn. Istanbul.
Mustaqīm¬zāde. Silsilat al¬khaṭṭaṭīn. BNF. Инвентар рақами Suplement turc. 1156.
Nagieva Dj. Azerbaycanda Navai. Baku: Elm, 2001.
Norouzian G.«The Calligraphy of the Gulistān Palace Library Kalila va Dimna (MS. 2198) and the Style of Mawlānā Zahīr al¬Dīn Azhar al¬Tabrīzī: Methods of Calligraphic Comparison» // Journal of Fine arts (honar-ha-ye-tajassomi). University of Tehran, vol 18, no.4, winter 2014. P.55¬-66.
Pfeiffer Judit (ed.) Politics, Patronage and the Transmission of Knowledge in 13th¬15th Century Tabriz. Leiden¬Boston: Brill. 2014.
Preface to a Safavid Album copied by Muhammad¬Muhsin // Album Prefaces and Other Documents on the History of Calligraphers and Painters. W. Thackston (ed.), Leiden–Boston–Köln: Brill, 2001.
Quinn Sh. «Notes on Timurid Legitimacy in Three Safavid Chronicles» // Iranien Studies. 31/2, 1998. P.149¬-158.
Quinn Sh. Historical Writings During the Reign of Shah ‘Abbas: Ideology, Imitation, and Legitimacy in Safavid Chronicles. Salk Lake City, 2000. P.89, 99-¬102, 127-¬128.
Richard F. Catalogue des manuscrits persans, Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits. Tome II: Supplément persan. 2 vol. Rome, 2013.
Riue C. Catalogue of the Turkish manuscripts in the British Museum. London, 1888.
Ruzmanova R.U. Аlisher Navoiy g‘azalları ta’sırıda yozilgan 33 nazira. Alisher Navoiy Xalqaro jurnal, 2021, (1), 205-210.
Ruzmanova R.U. Naziranavislik an’analari haqida. So‘z san’ati xalqaro jurnali, 2020, 3-jild, 2-son, 158-165.
Sakisian А. La miniature persane du XII au XVII siecle. Paris et Bruxelles, 1929, Р.34-¬35.
Sām Mīrzā Ṣafavī. Tadhkirayi tuḥfayi Sāmī. R.Humāyunfarrukh (ed.). Tehrān, 1384 [2005].
Seyhan T.O. «Akkoyunlular Döneminde Ali Şir Nevâyî Şiirlerinden Seçmelerin Lehçelerarası Aktarımıyla Ortaya Konulan Oğuzca Divan» // «Алишер Навоий ва XXI аср» мавзуидаги Республика илмий¬назарий анжумани материаллари. Тошкент: «Turon¬Iqbol», 2018. Б. 17–50.
Sirojiddinov Sh., Yusupova D., Davlatov O. Navoiyshunoslik [Матн] Q. 1: darslik. – Toshkent: TAMADDUN, 2018. – 520 b.
Soucek P. «‘Abd al¬Raḥīm b. ‘Abd al¬Raḥman Khārazmī» // Encyclopædia Iranica. Vol.I, 1985. P.143.
Soucek P. «The Arts of Calligraphy» // The Arts of the Book in Central Asia. B.Gray (ed.) Paris and Boulder, Colorado: UNESCO and Shambala Publications, 1979.
Soudavar A. Art of the Persian Courts: Selections from the Art and History Trust Collection. New York: Rizzoli, 1992. P.136-¬137.
Stchoukine I. «Les manuscrits illustres musulmans de la Bibliotheque du Caire» // Gazette des Beaux-Arts 77, 1935.
Stchoukine I. «Les рeintures turcomanes et safavides d’une Khamseh de Nizami achevee a Tabriz en 886/1481» // Arts Asiatiques. 14, 1966. Р.3¬-16.
Subtelny M. Timurids in Transition: Turko¬Persian Politics and Acculturation in Medieval Iran. Leiden¬Boston: Brill, 2007.
Sultanov T.I. Comparative Analysis of the First Turkic Tazkiras. Alisher Navoi. 2022, vol. 2, issue 2, (147-159) pp.
Sultanov T.I. Ali Şir Nevaî Şiirinin Sadık Bey Sadıkî Sanatına Etkisi. Dil ve edebiyat araştırmaları Uluslararası dergisi, 2018, 18, 277-285.
Sultanov T.I. Alisher Navoi Century and Prose in Almaz Ulviy Research. International Journal of Alisher Navoi, 2021, 1(2), 166-171.
Sultanov T.I. Navoiyning «bo‘ldum sanga» radifli g‘azaliga Kishvariy taxmisi. O‘zbekistonda xorijiy tillar» ilmiy-metodik elektron jurnal, 2017, №2(25), 174-183.
Szuppe М. Entre Timourides, Uzbeks et Safavides: questions d’histoire politique et sociale de Hérat dans la première moitié du XVIe siècle. Paris, 1992.
Titley N. Persian Miniature Painting and Its Influence on the Art of Turkey and India: The British Library Collections. London: The British Library, 1983. Р.47, 53, 61, 68, 72, 74, 80.
Tucker E. Nadir Shah’s Quest for Legitimacy in Post¬Safavid Iran. Florida, 2006. P.10-¬13, 38, 68¬-75, 78.
Unal Zal. The Works of Alisher Navoi in Sweden (Translated from Turkish by Rokhila Ruzmanova). Alisher Navoi. 2022, vol. 2, issue 3, pp.132-140.
Woods J. The Aqqoyunlu: Clan, Confederation, Empire (2nd ed.). Salt Lake City, 1999.
Акимушкин О. «Персидская рукописная книга» // Рукописная книга в культуре народов Востока: очерки. Книга первая. Москва: Главная редакция восточной литературы, 1987. С.351–352.
Акимушкин О. Средневековый Иран. Культура, история, филология. Санкт-Петербург: Наука, 2004. С.190-¬205.
Алишер Наваи. Дивāн. Издание текста, предисловие и указатели. Л.В. Дмитриева. Москва, 1964. С. 3–41.
Алишер Навоий асарларига ишланган расмлар: XV–XIX асрлар. Нашрга тайёрловчилар Ҳ. Сулаймонов, Ф. Сулаймонова. Тошкент: Фан, 1982.
Алишер Навоий асарларининг тошбосма нашрлари тавсифи (каталог). Тузувчи Б.Қосимхонов. Тошкент, 1988.
Алишер Навоий. «Хазойин ул¬-маоний». Девон. 4 жилдлик. Тузувчи О.Давлатов. Тошкент: Tamaddun, 2011.
Алишер Навоий. Бадоеъ ул-бидоя. МАТ. 20 жилдлик. – Т.: Фан, 1987. Т. 1. – 723 б.
Алишер Навоий. Девон. Миср миллий кутубхонаси (Қоҳира). Қўлёзма инвентарь рақами – Lit.Turc.68. 876/1471 йили кўчирилган.
Алишер Навоий. Илк девон. 1466 йили кўчирилган қўлёзманинг факсимил нашри. Нашрга тайёрловчи Ҳ.Сулаймон. Тошкент, 1968.
Алишер Навоий. Мажолис ун-нафоис. МАТ. 20 жилдлик. – Т.: Фан, 1997. Т.13. – 284 б.
Алишер Навоий. Наводир ун-ниҳоя. МАТ. 20 жилдлик. – Т.: Фан, 1987. Т. 2. – 620 б.
Алишер Навоий. Оққўюнли мухлислар девони: табдил ва факсимил матн. Нашрга тайёрловчилар А.Эркинов, Р.Жабборов. – Т.: «Donishmand ziyosi», 2021. – 392 b.
Алишер Навоий. Тўла асарлар тўплами. Ўн жилдлик. Тошкент: Ғафур Ғулом НМИУ, 2011.
Алишер Навоий. Фарҳод ва Ширин. МАТ. 20 жилдлик. – Т.: Фан, 1991. Т. 8. – 544 б.
Алишер Навоий. Хамсат ул-мутаҳаййирин. Ҳолоти Саййид Ҳасан Ардашер. Ҳолоти Паҳлавон Муҳаммад. Назм ул-жавоҳир. МАТ. 20 жилдлик. – Т.: Фан, 1999. Т. 15. – 236 б.
Волин С.Л. Описание рукописей произведений Навои в ленинградских собраниях // Алишер Наваи. Под редакцией А.К.Боровкова. М. – Л.: Издательство АН СССР, 1946. С.203–235.
Джабборов Р. «Оққўюнли мухлислар девони»нинг Алишер Навоий лирикаси ва давр маданий муҳитидаги ўрни. Филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация. Самарқанд, 2020.
Имомназаров М. Уч девон муқоясаси // «Алишер Навоий ва XXI аср» мавзусидаги илмий¬назарий анжумани материаллари. Тошкент: Турон¬-Иқбол, 2018. Б. 12–17.
Исҳоқов Ё. Алишер Навоийнинг илк лирикаси. Т.: Фан, 1965.
Кабулова Р.В. Традиции «Маджалис ун-¬нафаис» Алишера Навои в тюркоязычной литературе (на материале антологии Садикбека Садики «Маджма ул¬-хавас»). Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Ташкент, 1979.
Комилов Нажмиддин. Тасаввуф. Тошкент: Ўзбекистон. 2009, Б.182–192.
Костыгова Г. Жизнь и творчество таджикского каллиграфа¬художника Султан Али Мешхеди (1432–1520). Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Ленинград, 1953.
Костыгова Г. Образцы каллиграфии Ирана и Средней Азии XV-XIX вв. – Москва: Издательство вост. лит., 1963. – 24 с.
Қаюмов Азиз. «Фарҳод ва Ширин» сирлари. Тошкент: ҒҒБАН, 1979.
Муродов А. Ўрта Осиё хаттотлик санъати тарихидан. Т., 1971.
Навоий дастхати (Наводир ун-ниҳоя). Нашрга тайёрловчи С. Ғаниева. Тошкент: Фан, 1991.
Нагиева Дж. Бакинские рукописи Алишера Навои. Баку: Элм, 1986.
Нагиева Дж. Наваи и азербайджанская литература ХV–ХIХ вв. Taшкент: Фан, 1990.
Рамазонов Н. «Алишер Навоийда «таҳрирни таҳрир» // Ўзбек тили ва адабиёти. 2006, 1-¬сон. Б.17–23.
Рамазонов Н. «Яна «таҳрирни таҳрир» масаласи хусусида // Ўзбек тили ва адабиёти. 2007, 1-¬сон. Б.78–89.
Салоҳий Д. «Бадоеъ ул-¬бидоя» малоҳати. – Тошкент, 2004.
Салоҳий Д. «Таҳлил ва талқин масъулияти» // Ўзбек тили ва адабиёти. 2007, 1¬-сон. Б.74–78.
Салоҳий Д. Навоийнинг шеърий услуби масалалари. – Тошкент, 2005.
Сирожиддинов Ш. Алишер Навоий: манбаларнинг қиёсийтипологик, текстологик таҳлили. Тошкент: Akademnashr, 2011.
Ҳакимов М. Навоий асарлари қўлёзмалари тавсифи. Тошкент: Фан, 1983.
Ҳакимов М. Навоий асарларини кўчирган хаттотлар. Тошкент: Фан, 1991.
Шамсиев П. Научно¬критический текст «Хамсы» Алишера Наваи и принципы его подготовки. Диссертация на соискание ученой степени доктора филологических наук. Ташкент, 1961.
Эркинов А. «Дунёда ягона қўлёзма (Алишер Навоий ихлосмандлари томонидан тузилган янги девони топилди)» // Ўзбекистон адабиёти ва санъати, 2012 йил, 17 февраль. Б. 1, 4.
Эркинов А. «Навоийнинг мухлислари томонидан тузилган яна бир девони» // Ўзбек тили ва адабиёти. 2012, 1-¬сон, Б.10–18.
Эркинов А. Навоийнинг мухлислари томонидан тузилган девонлари ҳақида // Ўзбек тили ва адабиёти. 2016 йил, 1¬-сон. Б.19-¬25.
Эркинов С. Навоий «Фарҳод ва Ширин»и ва унинг қиёсий таҳлили. Тошкент: Фан, 1971.
Юсупова Д. «Илк девон»дан «Оққўюнли мухлислар девони»га ўтган ғазаллар трансформацияси» // «Алишер Навоий ва XXI аср» мавзусидаги илмий¬назарий анжумани материаллари. Тошкент. Турон-¬Иқбол, 2018. Б. 69–76.
Юсупова Д. Ўзбек мумтоз адабиёти тарихи: Алишер Навоий даври. Тошкент: Tamaddun, 2013.