MАRKАZIY OSIYО XALQLARI FALSAFASIDA NATURFALSAFIY G`OYALARNING ILGARI SURILISHI VA ASOSLANISHI
##article.subject##:
tabiyyun, mashshoiyyun, ishroqiyyun, reduksiya, subsansional konsepsiya, relyasion konsepsiya, naturfilosofiya, peripatetizm, deizm, borliq, substansiya, harakat, makon, zamon, hayula (materiya), nafs (jon), atribut, instrumentariy##article.abstract##
Bugungi kunda Sharq falsafasiundagi muhim gʼoyalar tabiatshunoslik masalasi va bu boʼyicha mutafakkirlar taʼlimotidagi muhim kontseptual gʼoyalarni oʼrganish dolzarb ahamiyatga ega.O`rta asr musulmon falsafasini o`rganishning zarurligi shundaki, mustaqil ijtimoiy-siyosiy taraqqiyot yo`lida borayotgan musulmon Sharqi, va umuman, Osiyo va Afrika mamlakatlarida ma’naviy an’analar, shu jumladan, Beruniy tayangan an’analarning hozirgi mafkuraviy hayotdagi o`rni masalasi muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Shuningdek, Sharq aristotelizmi tushunchasining, u Аristotelning falsafiy sistemasi yoki taʼlimotinigina emas, balki naturfilosofiya bilan mustahkam bogʼlangan ratsionalizmni, u orqali esa - oʼrta asr ratsionalistik falsafasini ifodalashi taxlil etilgan.Dunyoviy bilimlar rivojlanishi uchun shart-sharoitlar tugʼilishini sotsial faktor – arablar zulmiga mahkum boʼlgan xalqlarning islom bilan toʼxtovsiz kurashi, dunyoviy ilmlarining taraqqiyoti uchun imkon bergan hind, Oʼrta Osiyo, Eron va ayniqsa grek ilmiy fikrining yutuqlarini keng yoyishga olib kelishi taxlil etilgan. Bunda,Maʼmun xalifalik qilgan davrda katta kutubxona va astronomik observatoriyaga ega boʼlgan oʼziga xos fanlar akademiyasi - “Donolik uyi” X-asrda birgina Samarqandning oʼzida 17 madrasa boʼlgan, ana shu oʼquv yurtlari bilan birgalikda Sharqda dastlabki akademiyalar tashkil etilishi va buning natijasida jamiyatning – sotsial-madaniy hayotidagi tub burilish yasaganligi haqida keng muloxaza qilingan.
Библиографические ссылки
Abu Rayxon Beruniyning o`z asarlariga o`zi tuzgan ro`yxati //Beruniy tug`ilgan kunining 1000 yilligiga bag`ishlangan to`plam. – Toshkent: Fan. 1973. – B.230-243;
Ashurov G. Filosofskie vzglyady Nosiri Xisrava. – Dushanbe, 1965. - S. 101-102.
Al-Farabi. O tom, chto doljno predshestvovat izucheniyu filosofii //Al-Farabi. Filosofskie traktaty. Alma – Ata: Nauka,
Brockelmann C. Geschiete der arabischen Litteratur. Bd. I-II. -Weimar-Berlin. 1948;
Frolova V.A. Problemy very i znaniya v arabskoy filosofii. – M.: Nauka, 1983. -169 s.
Ley, German. Ocherki istorii srednevekogo materializma. – M.: IIL, 1962. - 588 s.
Ley Hermann. Geschichte der Aufklarung und des Atheismus.-Berlin: 1966. - P. 1-2.
Karimov U.I. Neizvestnoe sochinenie ar-Razi “Kniga tayny tayn” – Tashkent: Fan, 1957.
Klassicheskaya nauka v Sredney Azii i sovremennaya sivilizasiya. - Tashkent: 2000. - 416 s.;
Nosirov A. Beruniy to`g`risida bo`lgan manbalarning qisqacha mazmuni //Beruniy – o`rta asrning buyuk olimi. – Toshkent: O`zFA, 1950. - 168 b.
. Umarova R. Promotion and substantiation of natural philosophical ideas in the philosophy of medieval Muslim peoples // Philosophy and Life.2020.№8.-P.108-120
Petrushevskiy I.P.Islam v Irane. Kurs leksiy. -SPb. 1996. –S. 62-73; Usmonov M.A. Islom aqidalari va marosimlari. – Toshkent:O`zbekiston, 1975.- 120 b.
Polosin V.V. “Fixrist” Ibn an-Nodima kak istoriko – kulturniy pamyatnik X v. - M.: Nauka, 1989.
Qur’oni Karim. Tarjima va ilmiy-tarixiy izohlar. 1-kitob. Usmonov M.A, Irisov A., Abdullaev I., Uvatov U. – Toshkent: Fan, 2004. – B. 67-68.
Qodirov M. Markaziy Osiyo, YAqin va O`rta SHarq xalqlari falsafiy tafakkuri. - Toshkent: Falsafa va huquq, 2009. – B.17.
Rasulov A., Abdurahmonov M. Beruniy bilan Ibn Sinoning savol-javoblari. - Toshkent: Fan, 1956;
Shermuxammedova N.A.Borliq va rivojlanish falsafaksi.- T.:Noshir, 2013,720b.
To`raev B.O. Hozirgi zamon tabiatshunosligi konsepsiyalari fani bo`yicha asosiy tushunchalarga izohli lug`at. – Toshkent: Tafakkur, 2009. – B. 7.
To`raev B.O. Borliq // Falsafa darsligi. –Toshkent: O`zbekiston, 2005. – B. 45.
Sharipov A. Maloizvestnye stranisy perepiski mejdu Biruni i Ibn Sinoy //Obshestvennye nauki v Uzbekistane, - 1965. - № 11;
Sharipov A Velikiy myslitel Beruni. -Tashkent: Uzbekistan, 1972. – S. 12;
Sarton G.S. Intraduction to the history of Science. Baltimore. 1927. vol.I. 622-630;
Xayrullaev. M. Mirovozzrenie Farabi i yego znachenie v istorii filosofii. – Toshkent: Fan, 1967. – S. 179
Xayrullaev. M. Uyg`onish davri va SHarq mutafakkiri. – Toshkent: O`zbekiston, 1971. – B. 118-119.
Ramatov J, Umarova R Theoretical and ideological sources of beruni's philosophical views // ACADEMICIA: T10.№11.S-1974-1980.
