МАРКАЗИЙ ОСИЁНИНГ ИЛК ПАЛЕОЛИТ ДАВРИ МАДАНИЯТЛАРИ МУАММОЛАРИ (СЕЛУНГУР ЁДГОРЛИГИ МИСОЛИДА)
##article.subject##:
Илк палеолит, тўртламчи давр, Палеоантропология, Гоминид, Олдувай, Убайдия, Ашел, Клектон, Микок, Евроосиё, Марказий Осиё, Дманисси, Кулдара, Лохути 1, Буриқазған, Қизилтов 1, Кўлбулоқ, Қизилолма, Жарсой, Чашма, Селунгур, Терраса, тош индустрия, артефакт, леваллуа, ўзак, йўнилғи, учиринди, ретуш (ишлов бериш), чоппер, бифас, унифас, кливер##article.abstract##
Бугунги кунга қадар Марказий Осиё ҳудудларидан қадимги тош даври (палеолит)нинг қуйи (илк) босқичига хос 20 дан ортиқ очиқ ва ёпиқ турдаги маконғ-манзилгоҳлар ҳамда топилмажойлар аниқланиб, ўрганилган. Буларга Буриқазған, Танирқазған, Қизилтов 1, Кульдара, Лахути 1, Кулбулоқ, Қизилолма, Тошсой, Жарсой, Селунгур, Чашма ва бошқа ёдгорликларни мисол қилишимиз мумкин. Бироқ баъзи ёдгорликлар (Қизилолма, Кўлбулоқ, Селунгур ва бошқа) яхши ўрганилишига қарамасдан маданий-даврий хослиги борасида турли мунозарали қарашлар мавжуд. Мазкур ёдгорликларининг тош индустриялари техник-типологик жихатдан етарли даражада ўрганилмаган ҳамда, уларнинг тип-варақлари ҳанузгача ишлаб чиқилмаган. Шу сабабли, ёдгорликларнинг маданий-даврий хусусиятлари борасида ҳам аниқ бир тўхтамга келинмаган. Ана шундай ёдгорликлардан бири Селунгур ғор маконидир. Ушбу мақолада илк палеолит даври тарихига қисқача тўхталиб ўтилиб, Селунгур ғор маконининг ўрганилиши, тош индустрияси, хайвонот (фауна) ва ўсимлик (флора) дунёси, ҳамда минтақада ягона бўлган (қадимги одам суяк қолдиқлари бошқа ёдгорликлардан топилмаган) илк палеолит даврига мансуб палеоантропологик топилмалари тўғрисида батафсил маълумотлар берилади. Жумладан, мақолада Селунгур маконининг маданий-даврий талқини борасидаги танқидий қарашларга ҳамда, мазкур ёдгорликнинг маданий-даврий хусусиятлари хусусида айрим мулоҳазаларга хам қисқача тўхталиб ўтилган.
Библиографические ссылки
Алпысбаев Х.А. (1979). Памятники нижнего палеолита Южного Казахстана. Алма-Ата. – С. 207. (Alpysbaev Kh.A. (1979). Monuments of the Lower Paleolithic of South Kazakhstan. Alma-Ata. – P. 207)
Анисюткин Н.К., Исламов У.И., Крахмаль К.А., Сайфуллаев Б.К., Хушвактов Н.О. (1995) Новые исследования палеолита в Ахангаране (Узбекистан). Санкт-Петергбург. – С. 40.( Anisyutkin N.K., Islamov U.I., Krakhmal K.A., Sayfullaev B.K., Khushvaktov N.O. (1995) New studies of the Paleolithic in Akhangaran (Uzbekistan). St. Petersburg. – Р. 40.)
Батыров Б.Х., Батиров А.Р. (1988). Ископаемые млекопитающие пещеры Сел-Унгур Проблемы взаимосвязи общества в каменном веке Средней Азии. Ташкент. – С. 7. (Batyrov B.Kh., Batirov A.R. (1988). Fossil mammals of the Sel-Ungur cave Problems of the relationship of society in the Stone Age of Central Asia. Tashkent. – P. 7.)
Величко А.А., Кременецкий К.В., Маркова А. К., Ударцев В.П. (1988). Палеоэкология ашельской стоянки Сель-Унгур (предварительное сообщение) Проблемы взаимосвязи общества в каменном веке Средней Азии. Ташкент. – С. 24. (Velichko A.A., Kremenetsky K.V., Markova A.K., Udartsev V.P. (1988). Paleoecology of the Sel-Ungur Acheulean site (preliminary report) Problems of the relationship of society in the Stone Age of Central Asia. Tashkent. – P. 24.)
Величко А.А., Арсланов Х.А., Герасимова С.А., Исламов У.И., Кременецкий К.В., Маркова А. К., Ударцев В.П., Чиколини Н.И. (1990). (Советская Средня Азия) Хроностратиграфия палеолита Северной, Центральной и Восточной Азии и Америки. Новосибирск. – С. 76-79. (Velichko A.A., Arslanov Kh.A., Gerasimova S.A., Islamov U.I., Kremenetsky K.V., Markova A.K., Udartsev V.P., Chikolini N.I. (1990). (Soviet Central Asia) Chronostratigraphy of the Paleolithic of North, Central and East Asia and America. Novosibirsk. – Р. 76-79.)
Вишняцкий Л.Б. (1989). Изучение палеолита Средней Азии (материалы, методы, концепции) СА. № 1. – С. 15.(Vishnyatsky LB (1989). Study of the Paleolithic of Central Asia (materials, methods, concepts) CA. No. 1. – P. 15.)
Вишняцкий Л.Б. (1990). Открытие палеолита в Восточной Туркмении // СА. № 4. – С. 5-15. (Vishnyatsky LB (1990). Discovery of the Paleolithic in Eastern Turkmenistan // SA. No. 4. – Р. 5-15.)
Вишняцкий Л.Б. (1996). Палеолит Средней Азии и Казахстана. Санкт-Петербург.-С. 107. (Vishnyatsky LB (1996). Paleolithic of Central Asia and Kazakhstan. St. Petersburg. - P. 107.)
Габуния Л.К., Векуа А.К., М.А. де Люмлей, Лордкипанидзе Д.О. (2002). Новый вид Hom, представленный находкой из низов плейстоценового горизонта Дманиси (Грузия) // - Археология, этнография и антропология Евразии. №4. – С. 145-153. (Gabunia L.K., Vekua A.K., M.A. de Lumley, Lordkipanidze D.O. (2002). New species Hom, represented by a find from the lower Pleistocene horizon of Dmanisi (Georgia) // - Archeology, ethnography and anthropology of Eurasia. No. 4. – Р.. 145-153.)
Деревянко А.П., Маркин С.В., Васильев С.А. (1994). Палеолитоведение: Введение и основы. Новосибирск. – С. 288. (Derevianko A.P., Markin S.V., Vasiliev S.A. (1994). Paleolithic Studies: Introduction and Foundations. Novosibirsk. – P. 288.)
Деревянко А.П. (2009). Древнейшие миграции человека в раннем палеолите. - Новосибирск: Изд-во ИАЭТ СО РАН. – С. 232. (Derevianko A.P. (2009). The earliest human migrations in the early Paleolithic. - Novosibirsk: Publishing house of IAET SB RAS. – P. 232.)
Деревянко А.П. (2015). Три глобальные миграции человека в Евразии. Том I. Происхождение человека и заселение им Юго-Западной, Южной, Восточной, Юго-Восточной Азии и Кавказа. Новосибирск: Изд-во ИАЭТ СО РАН.– С. 612. (Derevianko A.P. (2015). Three global human migrations in Eurasia. Volume I. The origin of man and his settlement in South-West, South, East, South-East Asia and the Caucasus. Novosibirsk: Publishing house of IAET SB RAS. – P. 612.)
Деревянко А.П. (2017). Три глобальные миграции человека в Евразии. Том II. Первоначальное заселение человеком Северной, Центральной И Средней Азии. Новосибирск: Изд-во ИАЭТ СО РАН.– С. 884. (Derevianko A.P. (2017). Three global human migrations in Eurasia. Volume II. Initial human settlement of North, Central and Central Asia. Novosibirsk: Publishing house of IAET SB RAS. – P. 884.)
Исламов У.И. (1984). Первая нижнепалеолитическая пещерная стоянка в Ферганской долине ОНУ. №8. – С. 4. (Islamov U.I. (1984). The first Lower Paleolithic cave site in the Fergana Valley ONU. No. 8. – P. 4.)
Исламов У.И., Оманжулов Т. (1984). Пещерная стоянка Сель-Унгур ИМКУ. Вып. 19. – С. 5. (Islamov U.I., Omanzhulov T. (1984). Sel-Ungur cave site YMCU. Issue 19, p. 5.)
Исламов У.И. (1988). Итоги и перспекивы изучения пещерной стоянки Сель-Унгур Проблемы взаимосвязи общества в каменном веке Средней Азии. – Ташкент. – С. 12. (Islamov U.I. (1988). Results and prospects of the study of the cave site Sel-Ungur Problems of the relationship of society in the Stone Age of Central Asia. Tashkent. – P. 12.)
Исламов У.И., Зубов А.А., Харитонов В.М. (1988). Палеолитическая стоянка Сель-Унгур в Ферганской долине Вопросы антропологии. Вып. 80. Москва. – С. 66. (Islamov U.I., Zubov A.A., Kharitonov V.M. (1988). Paleolithic site Sel-Ungur in the Fergana Valley Questions of anthropology. Issue 80. – Moscow. – P. 66.)
Исламов У.И., Крахмаль К.А. (1990). Некоторые проблемы палеоэкологической реконструкции ашельской стоянки Сель-Унгур ОНУ. № 12. – С. 5-16 (Islamov U.I., Krakhmal K.A. (1990). Some problems of paleoecological reconstruction of the Acheulean site Sel-Ungur ONU. No. 12. – P. 5-16)
Исламов У.И. (1990). Древнейшая пещерная палеолитическая стоянка Сельунгур в Ферганской долине // СА. №2. – С. 115 – 126. (. Islamov U.I. (1990). The oldest cave Paleolithic site Selungur in the Fergana Valley // SA. No. 2. – Р. 115 - 126.)
Исламов У.И., Крахмаль К.А. (1992). Комплексные исследования древнепалеолитическиой пещерной стоянки Сель-Унгур. Раннепалеолитические комплексы Евразии. Новосибирск. – С. 143-163. (Islamov U.I., Krakhmal K.A. (1992). Comprehensive studies of the ancient Paleolithic cave site Sel-Ungur. Early Paleolithic complexes of Eurasia. Novosibirsk. – Р. 143-163.)
Исламов, Крахмаль К.А. (1995). Палеоэкология и следы древнейшего человека в Центральной Азии. – Ташкент: ФАН. – С. 220. (Islamov, K.A. Krakhmal. (1995). Paleoecology and traces of the earliest man in Central Asia. - Tashkent: FAN. – P. 220.)
Исламов У.И. (1996). К вопросу о датировании нижнего палеолита Узбекистана. К истокам древнекаменного века Средней Азии. Ташкент: Фан. – С. 5-14. (Islamov U.I. (1996). On the dating of the Lower Paleolithic of Uzbekistan. To the origins of the ancient stone age of Central Asia. Tashkent: Fan. – Р. 5-14.)
Исламов У.И., Халмухамедова Р.А., Крахмаль К.А. (2002). Исследования палеоэкологии антропогена Центральной Азии // Проблемы каменного века Средней и Центральной Азии. Изд-во ИАЭт СО РАН. Новосибирск. – С. 113-118. (Islamov U.I., Khalmukhamedova R.A., Krakhmal K.A. (2002). Studies of the paleoecology of the anthropogen of Central Asia // Problems of the Stone Age in Central and Central Asia. Publishing house of the Institute of Archeology and Ethnography SB RAS. Novosibirsk. – Р. 113-118.)
Касымов М.Р. (1964). Новые исследования по палеолиту Ферганской долины в 1964 г. ИМКУ. Вып. 7. – С. 7-13. (Kasymov M.R. (1964). New research on the Paleolithic of the Fergana Valley in 1964 YMCA. Issue 7, pp. 7-13.)
Касымов М.Р. (1990). Проблемы палеолита Средней Азии и Южного Казахстана. Автореф. дисс. докт. ист. наук. Новосибирск. – С. 13. (Kasymov M.R. (1990). Paleolithic problems of Central Asia and South Kazakhstan. Abstract of thesis. diss. doct. ist. sciences. Novosibirsk. – P. 13.)
Любин В.П. (1984). Палеолит Туркмении // СА. № 1. – С. 26-45. (V.P. Lyubin (1984). Paleolithic of Turkmenistan // SA. No. 1. – Р. 26-45.)
Любин В.П., Вишняцкий Л.Б. (1990). Открытие палеолита в Восточной Туркмении // СА. № 4. – С. 5-15. (Lyubin V.P., Vishnyatsky L.B. (1990). Discovery of the Paleolithic in Eastern Turkmenistan // SA. No. 4. – Р. 5-15.)
Окладников А.П. (1953). Изучение памятников каменного века в Туркмении (по данным работ IX отряда ЮТАКЭ в 1952 г.) // Изв. АН ТССР. № 2. – С. 28-32. (Okladnikov A.P. (1953). Study of Stone Age monuments in Turkmenistan (according to the data of the 9th group of UTAKE in 1952) // Izv. AN TSSR. No. 2. – Р. 28-32.)
Окладников А.П. (1956). Древнейшее прошлое Туркменистана: (Древние охотники и собиратели в степях и пустынях Туркменистана) // Тр. Ин-та истории, археологии и этнографии АН ТССР. Т.1. – С. 181-221. (Okladnikov A.P. (1956). The most ancient past of Turkmenistan: (Ancient hunters and gatherers in the steppes and deserts of Turkmenistan) // Tr. Institute of History, Archeology and Ethnography of the Academy of Sciences of the TSSR. Vol. 1. – Р. 181-221.)
Пошка А. (1960). Пещера Сел-Ун-Хур ВА вып. 2. – С. 38. (Poshka A. (1960). Sel-Un-Khur cave VA issue. 2, p. 38.)
Ранов В.А. (1986). Раскопки нижнепалеолитической стоянки Лахути-1в 1979 г. // Археологические работы в Таджикистане.- Душанбе: Дониш. Вып. 19. – С. 11-36. (Ranov V.A. (1986). Excavations of the Lower Paleolithic site Lakhuti-1 in 1979 // Archaeological work in Tajikistan. - Dushanbe: Donish. Issue 19. – P. 11-36.)
Ранов В.А., Додонов А.Е., Ломов С.П., Пахомов М.М., Пеньков А.В. (1987). Кульдара – новый нижнепалеолитический памятник Южного Таджикистана // Бюл. Комис. По изучению четвертичного периода. № 56. – С. 65-75. (Ranov V.A., Dodonov A.E., Lomov S.P., Pakhomov M.M., Penkov A.V. (1987). Kuldara - a new Lower Paleolithic monument of southern Tajikistan // Bul. Commiss. On the study of the Quaternary period. No. 56. – Р. 65-75.)
Ранов В.А. (1988). Каменный век Южного Таджикистана и Памира: дисс. ... д-ра. ист. Наук. Новосибирск. – С. 52. (Ranov V.A. (1988). Stone Age of Southern Tajikistan and Pamir: diss. ... dr. ist. Science. Novosibirsk. – P. 52.)
Ранов. В.А., Додонов А.Е. (1996). О периодизации и хронологии нижнепалеолитичеких стоянок Средней Азии // К истокам истории древнекаменного века Средней Азии. – Ташкент: ФАН. – С. 44-53. (Ranov V.A., Dodonov A.E. (1996). On the periodization and chronology of the Lower Paleolithic sites of Central Asia // To the origins of the history of the Ancient Stone Age – Р. 44-53).
Сайфуллаев Б.Қ., Ҳошимов Ҳ.Б. (2018). Тошларни чақмоқлашнинг технологик услублари // Ўзбекистон археологияси. №2, (17). 89-113-бетлар. (Sayfullaev B.Q., Hoshimov H.B. (2018). Technological methods of stone flinting // Archeology of Uzbekistan. №2, (17). Pages 89-113.)
Халмухамедова Р.А. (1988). Палинологические исследования пещерных отложений древнепалеолитической стоянки Сельунгур. Проблемы взаимосвязи природы и общества в каменном веке в Средней Азии. Тез. докл. – Ташкент. – С. 78. (Halmukhamedova R.A. (1988). Palynological studies of cave deposits of the ancient Paleolithic site Selungur. Problems of the relationship between nature and society in the Stone Age in Central Asia. Abstracts. Report. – Tashkent. – P. 78.)
Leroi-Gourhan A. (1984). Dictionaire Préhistoirique. Paris. – P. 888.
F.Bordes. (1961).Typologie du paleolithique ancient et Bordeaux.
Ranov V. A. (1993). Decouverte des civilizations d`Asie Centrale. Les dossiers d`Archéologie №185 ⁄Septembre Paris.– P. 6.
Омонов А.М. (2019). Ўзбекистон палеолити хорижлик мутахассислар нигоҳида (мунозара ва танқидий қарашлар) // Ўзбекистон археологияси. №2, (19). 112-121-бетлар. (Omonov A.M. (2019). Paleolithic of Uzbekistan in the eyes of foreign experts (discussion and critical views) // Archeology of Uzbekistan. №2, (19). Pages 112-121.)
Omonov A.M. (2020). The Sel-Ungur Cave and its role in the Paleolithic period of Central Asia. «ΛΌΓΟΣ» Coleçâo de trabalhos científicos com materials da conferência científico-prâtica international (Vol. 4), 9 de outubro de 2020. Lisboa, Portugal.– P. 76-77.
Омонов А.М. (2021а). Орудия труда, виды и древняя техника обработки камня раннего палеолита // Междисциплинарный научный журнал “Общество и инновации” Вып. 2 №2. – Ташкент. – С. 8-16. (Omonov A.M. (2021a). Tools of labor, types and ancient stone processing techniques of the Early Paleolithic // Interdisciplinary scientific journal "Society and Innovations" Vol. 2 No. 2. Tashkent. S. 8-16.)
Омонов А.М. (2021б) Ғарбий Тяншон тоғ тизмаси ҳудудида жойлашган илк палеолит даври ёдгорликларининг ўрганилиши “Қадимий Жиззах вохаси - тарих, маданий тараққиёт ва замонавий ўзгаришлар чоррахасида” мавзуида утказилган Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Жиззах, 2021 йил. 161-165-бетлар (Omonov A.M. (2021b) Proceedings of the Republican scientific-practical conference "Ancient Jizzakh oasis - at the crossroads of history, cultural development and modern change" in the study of the first Paleolithic monuments located in the Western Tien Shan mountain range. Jizzakh, 2021. Pages 161-165.).