АБУ РАЙҲОН БЕРУНИЙНИНГ “ОСОР УЛ-БОҚИЙА” АСАРИДАГИ ЎҒУЗ ТУРКЛАРИ БОШҚАРУВЧИЛАРИНИНГ УНВОНИ “ХОНУВТА”МИ ЁКИ “ЖАБҒУЙА”?
##article.subject##:
туркийлар, ўғуз, ябғу, хоқон, хонувта, унвон, танга##article.abstract##
Кунимизгача Хоразмнинг Х асрга оид бўлган тарихи манбалар, археологик топилмалар ниҳоятда кам етиб келган. Шу боисдан бу давр тарихининг кўплаб лавхалари бизга қоронғу бўлиб қолмоқда. Жумладан, Хоразмнинг шимолий чегаралари боʻйлаб истиқомат қилган туркий ўғуз қабилаларининг сиёсий тарихи, давлат бошқарув анъаналари борасида якдил хулосалар чиқарилмаган. Бунда ташқари ўғузлар давлати раҳбари сифатида қайд қилинувчи “жабғуйа” унвони ва ушбу сўзнинг этимологияси ҳақида ҳам аниқ маълумотлар йўқ. Ушбу мақолада юқорида тилга олинган мавзулар нумизматик ва қўлёзма асарлар орқали таҳлил қилинади. Шу жумладан, ушбу мавзуга оид Абу Райҳон Берунийнинг “Осор ул-боқия” асарида келтирилган маълумотлар таҳлили асосида юқоридаги мавзуга аниқлик киритишга ҳаракат қилинади.
Библиографические ссылки
Абу Райҳон Беруний. Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар / Таржимон А. Расулов / Танланган асарлар. I жилд. Т.: Фан, 1968.
Абу Рейхан Бируни. Памятники минувших поколений / Перевод с арабского и примечания М.А. Cалье // Бируни. Избранные произведения. Т. 1. Т., 1957.
Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия // Соч. Т. 1. М., 1963.
Гончаров Ю.Е., Настич В.Н. Монеты сырдарьинских огузов Х в. // Тюркологический сборник, 2013. С. 80-91.
Древнетюркский словарь / Под ред. В. М. Наделяева, Д. М. Насилова, Э. Р. Тенишева, А. М. Щербака. – Л.: Наука, 1969.
История атТабари. Избранные отрывки (Перевод с арабского В. И. Беляева. Дополнения к переводу О. Г. Большакова и А. Б. Халидова). Ташкент: Фан, 1987.
Ибн Хордадбех. Книга путей и стран / Перевод с арабского, комментарии, исследование, указатели и карты Наили Велихановой. Баку: Элм, 1986.
Ибн Ҳавқал. Мовароуннаҳр / Ибн Ҳавқал; араб тилидан тарж., изоҳлар муаллифи Ш.С.Камолиддин, масъул муҳаррир Ф.С.Хусанов. Т.: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси», 2011.
Истахрий. «Китаб ал-масалик вал-мамалик». Йўллар ва ўлкалар китоби. Тадқиқот, араб тилидан таржима, изоҳ ва кўрсаткичлар муаллифи Р. Т. Худайберганов. Т.: Фан, 2019.
Кошғарий Маҳмуд. Туркий сўзлар девони (Девону-луғот ит-турк) / Таржимон ва нашрга тайёрловчи С. М. Муталлибов. 3 томлик. Т.: Фан, 1960–1963.
Кубатин А. Система титулов Тюркского каганата: генезис и преемственность. Ташкент: Yangi nashr, 2016.
Наршахий, Абу Бакр Муҳаммад ибн Жаъфар. Бухоро тарихи / Форс тилидан А. Расулев таржимаси. Т.: Фан, 1966.
Abu’l-Kasim Ibn Haukal. Kitab surat al-Ard. Viae et regna, Descriptioditionis Moslemicae / Ed. M.J. de Goeje. Tomus I. Leiden, 1938.
Al-Istakhri, Abu Ishak al-Farisi. Kitab Mamalik wa Masalik. Viae regnorum. Ed. M. J. de Goeje. BGA. Pars 1. – Lugduni-Batavorum: E. J. Brill, 1967 (1870).
al-Masudi, Kitab at-tanbih wa-l-ishraf / Ed. M.J. de Gouje. Bibliotheca Geographorum Arabicorum, pars 8. – Lugduni-Batavorum:E.J. Brill, 1967.
Chavannes E. Documents sur les Tou-kiue (Turks) occidentaux // Сборник трудов Орхонской экспедиции. Вып. 6. – СПб., 1903.
Clauson G. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. – Oxford, 1972.
Golden P. B. Türk Halkları tarihine Giriş. Çev. O. Karatay. – Ankara: KaraM, 2002.
Bosworth C.E. The Turks in the early İslam Lands up to the Mid.-11th Century / The Turks in the early İslam world / edited by C.E. Bosworth. Ashgate Variorum, 2006.
Bosworth C.E., Gerard C. Al-Xwārazmī on the Peoples of Central Asiа // Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, No. 1/2, 1965. – Р. 2-12.
Doerfer G. Türkische und mongolische Elementen in Neupersische. Bd. II. – Wiesbaden, 1965.
Doerfer G. Türkische und mongolische Elementen in Neupersische. Bd. III. – Wiesbaden, 1967.
Liu Mau-Tsai. Çin kaynaklarına göre Doğu Türkleri. Çeviri E. Kayaoğlu, D. Banoğlu. İstanbul, 2006.
Lurje P. Personal names in Sogdian texts in Iranisches Personennamenbuch 2. Mitteliranische Personennamen 8. – Wien: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 2010.
Markwart J. Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran. Leiden, 1938.
Rybatzki V. Titles of Turk and Uigur Rulers in Old Turkic Inscriptions // CAJ. Wiesbaden, 2000. No 44. P. 205-292.
Sümer F. Türk Devletlerı Tarıhınde Şahis Adları. I. İstanbul, 1999.
Tekin T. Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. İstanbul: Yıldız Yayınları, 2003