KIBERJINOYATLARNING KRIMINALISTIK TAVSIFI VA ULARNI TERGOV QILISH USLUBIYATI
##article.subject##:
Kiberjinoyat; raqamli kriminalistika; kibertergov metodologiyasi; elektron dalillar; OSINT; kiberfiribgarlik; axborot xavfsizligi; raqamli izlar; jinoyat protsessi; kiberxavfsizlik tahdidlari; bank kartalari firibgarligi##article.abstract##
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida kiberjinoyatlarning kriminalistik tavsifi hamda ularni tergov qilishning metodologik asoslari raqamlashtirish sharoitida kompleks ilmiy tahlil qilinadi. So‘nggi yillarda kiberjinoyatchilik jinoyatchilikning eng tez o‘sayotgan yo‘nalishlaridan biriga aylangan bo‘lib, rasmiy statistik ma’lumotlarga ko‘ra, kiberfiribgarlik, fishing hujumlari, bank kartalari orqali sodir etiladigan jinoyatlar hamda zararli dasturlar yordamidagi hujumlar sezilarli darajada oshgan.
Tadqiqot doirasida kiberjinoyatlarning kriminalistik tasnifi ishlab chiqilib, axborot tizimlariga ruxsatsiz kirish, elektron to‘lov tizimlarida firibgarlik, shaxsiy ma’lumotlarni noqonuniy egallash, ransomware hujumlari hamda internet muhitida sodir etiladigan boshqa jinoyat turlari tahlil qilinadi. Shu bilan birga, ularni aniqlash va tergov qilishda qo‘llaniladigan zamonaviy kriminalistik usullar — raqamli dalillarni yig‘ish va tahlil qilish, tarmoq trafigini monitoring qilish, OSINT texnologiyalari, raqamli izlarni rekonstruksiya qilish hamda kompyuter va mobil kriminalistika vositalarining ahamiyati yoritiladi.
Metodologik jihatdan tadqiqot qiyosiy-huquqiy tahlil, empirik statistik ma’lumotlar hamda xalqaro kriminalistik tajribani milliy huquqiy tizimga tatbiq etish asosida amalga oshirilgan. Shuningdek, kiberjinoyatlarni tergov qilish jarayonida yuzaga kelayotgan asosiy muammolar — shifrlash texnologiyalarining murakkablashuvi, anonimlashtirish vositalaridan foydalanish, transchegaraviy jinoyatlar va yurisdiksiya muammolari hamda raqamli kriminalistika texnologiyalarining yetarli darajada joriy etilmaganligi tahlil qilingan.
Tadqiqot natijalari O‘zbekistonda kiberjinoyatlarga qarshi kurashish samaradorligini oshirish uchun raqamli kriminalistika infratuzilmasini rivojlantirish, tergov xodimlarining malakasini oshirish hamda yagona metodologik standartlarni ishlab chiqish zarurligini ko‘rsatadi.
Библиографические ссылки
Normativ-huquqiy hujjatlar
O‘zbekiston Respublikasi. Jinoyat kodeksi. – Toshkent: Adliya vazirligi rasmiy nashri, 2023. – 320 b.
O‘zbekiston Respublikasi. Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent: Adliya vazirligi rasmiy nashri, 2023. – 410 b.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. “Axborotlashtirish to‘g‘risida”. – Toshkent, 2020-yil 11-dekabr. – Qonun hujjatlari to‘plami.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”. – Toshkent, 2022-yil. – Qonun hujjatlari to‘plami.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”. – Toshkent, 2019-yil. – Qonun hujjatlari to‘plami.
Davlat organlari rasmiy materiallari
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi. Kiberjinoyatchilik holati bo‘yicha statistik tahliliy hisobot (2021–2025 yillar). – Toshkent: IIV Axborot-tahlil markazi, 2025.
O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi. Raqamli iqtisodiyot va kiberxavfsizlikni rivojlantirish bo‘yicha yillik hisobot. – Toshkent, 2024.
O‘zbekiston Respublikasi Kiberxavfsizlik markazi (CERT.uz). Kiber tahdidlar bo‘yicha axborot byulletenlari (2023–2025). – Toshkent, 2025.
Sud va huquqni qo‘llash amaliyoti materiallari
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi. Axborot texnologiyalari bilan bog‘liq jinoyatlar bo‘yicha sud amaliyoti sharhi. – Toshkent, 2023.
O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi. Raqamli dalillarni yig‘ish, saqlash va baholash bo‘yicha uslubiy qo‘llanma. – Toshkent, 2022.
Uslubiy va tahliliy manbalar
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. Elektron dalillar bilan ishlash bo‘yicha metodik tavsiyalar. – Toshkent, 2023.
O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi. Raqamli transformatsiya sharoitida axborot xavfsizligi bo‘yicha tahliliy materiallar. – Toshkent, 2024.
Xorijiy adabiyotlar
Casey E. Digital Evidence and Computer Crime: Forensic Science, Computers, and the Internet. – 3rd ed. – London: Academic Press,
Carrier B. File System Forensic Analysis. – Boston: Addison-Wesley, 2005.
Clarke R. A., Knake R. K. Cyber War: The Next Threat to National Security and What to Do About It. – New York: Ecco, 2010.
Holt T. J. Cybercrime Through an Interdisciplinary Lens. – New York: Routledge, 2016.
Wall D. S. Cybercrime: The Transformation of Crime in the Information Age. – Cambridge: Polity Press, 2007.
Yar M. Cybercrime and Society. – London: SAGE Publications, 2013.
Brenner S. W. Cybercrime and the Law: Challenges, Issues, and Outcomes. – Boston: Northeastern University Press, 2012.
UNODC. Comprehensive Study on Cybercrime. – Vienna: United Nations Office on Drugs and Crime, 2013.
INTERPOL. Global Cybercrime Report. – Lyon: INTERPOL, 2023.
OECD. Enhancing the Digital Security of Citizens. – Paris: OECD Publishing, 2021.
Choo K. K. R. Cybercrime: Risks and Responses. – Melbourne: University of Melbourne Press, 2011.
Smith R. G. Cybercrime: The Basics. – New York: Routledge, 2017.
