INGLIZ VA O‘ZBEK TILIDAGI KO’PLIK: QIYOSIY MORFOSINTAKTIK VA FUNKSIONAL-SEMANTIK TAHLILI

##article.abstract##

Ushbu tadqiqot ingliz va o‘zbek tillarida ko‘plik grammatik kategoriyasining morfologik va sintaktik ifodalanishini, xususan, uning funksional-semantik xususiyatlari va diskurs darajasidagi qo‘llanilish holatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan. Ko‘plik tushunchasi umumiy grammatik kategoriya sifatida har bir tilning tipologik tuzilishi va kommunikativ an’analariga qarab turlicha ifodalanadi. Ingliz tili analitik til sifatida ko‘plikni ifodalashda asosan flektiv usullardan foydalanadi. Bunga -s, -es kabi muntazam qo‘shimchalar hamda children, mice kabi noodatiy shakllar kiradi. Aksincha, agglutinativ tuzilishga ega bo‘lgan o‘zbek tilida ko‘plik -lar qo‘shimchasi orqali izchil ravishda ifodalanadi. Bu qo‘shimcha nafaqat otlarga, balki olmosh va fe’l shakllariga ham qo‘llanadi. Tahlil kontrastiv morfosintaktik yondashuv asosida olib borilib, ot birikmalarida, olmosh tizimida va egalik konstruktsiyalaridagi (masalan, students’ books va talabalarning kitoblari) ko‘plik ifodasi kabi tuzilmaviy va tarqalish jihatlaridagi farqlarni yoritadi. Tadqiqot shuningdek, grammatik shakllar doirasidan chiqib, ko‘plik morfologiyasining nutqdagi, pragmatik va sotsiolingvistik kontekstdagi funksiyalarini tahlil qiladi. Ayniqsa, o‘zbek tilida -lar qo‘shimchasining hurmat, jamoaviy murojaat, ijtimoiy ierarxiya va hissiy yaqinlikni ifodalashdagi kontekstga bog‘liq qo‘llanilishiga alohida e’tibor qaratiladi — bu esa ingliz tilida tizimli ravishda grammatik belgilar bilan ifodalanmaydi. Metod jihatdan tadqiqot taqqoslov-izohli yondashuvga asoslanadi va ingliz hamda o‘zbek tillaridan olingan korpus asosidagi misollar bilan boyitilgan. Ma’lumotlar Zamonaviy Amerika ingliz tilining korpusi (COCA), Britaniya milliy korpusi (BNC) va O‘zbek tilining milliy korpusidan olingan. Tadqiqotning nazariy asosi esa lingvistik tipologiya, funksional grammatika va sotsiolingvistika sohalariga oid qarashlarni o‘z ichiga oladi [3, B.45] va ko‘plik konstruktsiyalarining har tomonlama tahliliga imkon yaratadi. Topilmalar ingliz tilining asosan analitik, o‘zbek tilining esa boy agglutinativ tuzilishga ega ekanligini hamda har bir til jamiyatida ko‘plik kategoriyasi qanday nozik sotsiomadaniy funksiyalarni bajarayotganini ko‘rsatadi. Tadqiqot ko‘plikni nafaqat grammatik, balki madaniy hodisa sifatida ham anglash muhimligini ta’kidlaydi. Bu esa ijtimoiy me’yorlar, odob-axloq strategiyalari va kommunikativ niyatlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Oxir-oqibatda, ushbu tilarao taqqoslov tadqiqot lingvistik tipologiya, ikkinchi tilni o‘rganish va madaniyatlararo kommunikatsiya bo‘yicha kengroq munozaralarga hissa qo‘shadi va tilshunoslar, o‘qituvchilar hamda tarjimonlar uchun muhim nazariy va amaliy xulosalar beradi.