NAVAI DICTIONARIES PREPARED IN OGHUZ COUNTRIES AND TRANSLATIONS OF NAVAI’S WORKS INTO OGHUZ
Keywords:
Alisher Navai, Oghuz, Turkish language, translation, language relationsAbstract
Alisher Navai has a special importance in the history of Turkish language with his successful activities and works. Thanks to his contributions, Turkish has almost become a literary language. Because the stability of the language was ensured on the basis of the principles it set, and the Turkish peoples were united around a single language again. The works of the poet were read with love all over the Turkish world, and their copies were multiplied and distributed in different regions. It is known that during the poet's lifetime, his poems were transferred to other languages and dialects as well as adapted to some dialects. Followers of the Navai language wrote poems like him and imitated him. In this state, the Navai language and style lived for a long time in different regions where Turkish peoples lived. While Turkic peoples who speak Oghuz can get to know Navai’s works closely, read and understand them directly from the original, sometimes some studies have been carried out in the field of Western Turkishness to better understand them. In the study, such activities are divided into 4 parts: 1) Preparation of Oghuz dictionaries; 2) Translations into Oghuz; 3) Adaptation to Oghuz; 4) Showing Oghuz equivalents side by side. As a result, in this study, Chagatai-Oghuz dictionaries and small vocabulary lists that are known until today are discussed. In addition, 3 works which completely translated to Oghuz, the copies of the Navai works that were adapted to Oghuz or given their explanations in Oghuz language were emphasized. By showing examples of copies with their Oghuz equivalents and explanations, the importance of such copies for historical comparative language studies is emphasized.
References
Altun H. O. (2021). “Tevârîh-i Mülûk-i Acem’in Çağatayca Metni ve Osmanlıca Tercümesinde Alta Sıralama”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 71, 53-85.
Boltabayev S. (2022) “Oğuzcaya Uyarlanan Nevâyî Şiirleri Seçkisi Üzerine”. Karabük Türkoloji Dergisi 5, 1-22.
Erkinov A. (2014). From Herat to Shiraz: the Unique Manuscript (876/1471) of ‘Alī Shīr Nawā’ī’s Poetry from Aq Qoyunlu Circle. Cahiers d’Asie Centrale, 24, 47-79.
Erkinov A., Jabborov R. (2019). “Navoiy she’rlari Sulton Ya’qub saylanmasida”, Alisher Navoiy va XXI asr mavzusidagi ilmiy-nazariy anjuman materiallari, 29-34.
Esir H. A. (2015). “Bursalı Lâmiî Çelebi’nin Ferhâd ü Şîrîn'inin Ali Şîr Nevaî’nin Ferhâd ü Şîrîn'i ile Mukayesesi”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi , 50, 39-64.
Fenayî (2020). Tercüme-i Tevarih-i Mülûk, Nevâyî’nin Fars Hükümdarları Tarihi. Nashrga tayyorlovchi: Altun H.O. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu.
Gezer H. (2012). Mecālisü’n-Nefāyis’in İki Nüshasının Karşılaştırılması, Erjiyes universiteti turk tili va adabiyoti mutaxassisligi magistrlik dissertatsiyasi.
İlker A. (1998). Çağatay Türkçesinden Osmanlı Türkçesine Küçük Bir Sözlük. 'İmes Sözlügü' (Metin-Değerlendirme-Dizin), Manisa.
Kúnos I. (1902). Šejχ Sulejman Efendi’s Čagataj-Osmanisches Wörterbuch, Budapesht.
Kurnaz J. (1997). Anadolu’da Orta Asyalı Şairler, Ankara: Kültür Bakanlığı.
Lâmiî Çelebi (2017). Ferhâd ile Şîrîn. Nashrga tayyorlovchi: Hasan Ali Esir, Anqara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
Levend A. S. (1965). “Lâmiî’nin Ferhad ü Şirin’i”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 12, 85-111.
Nalbant B. (2013). “Türkiye yazmaları arasında bir Çağatayca-Oğuzca kısa sözlükçe”, Türkoloji Dergisi, 20 (2), 79-90.
Nalbant Ö. B. (2017). “Türkistan, İran, Anadolu sahası Doğu Türkçesi Sözlük ve Gramerleri”. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi. 14 (4), 120-147.
Navoiy Alisher. G‘aroyibus-sig‘ar. Kolumbiya universiteti X892.8 N23 raqamli qo‘lyozma.
Navoiy Alisher (1991). MAT, 8- tom. Xamsa. Farhod va Shirin. Toshkent: Fan nashriyoti.
Navoiy Alisher. (1996). MAT, 12- tom. Lisonut-tayr. Toshkent: Fan nashriyoti.
Niyâzî (2011). Nevâyî’nin Sözleri ve Çağatayca Tanıklar. Nashrga tayyorlovchi Mustafa S. Kaçalin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Özkan F. (1996). “Nevâyî Eserleri İçin Yazılmış Bir Lügat: Der Beyān-ı Istılāhāt-ı Emlahu’ş-Şu‘arā Mevlānā Nevāyi”, Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 1/96, 198-243.
Rahimi F. (2018). “Çağatay Türkçesi Sözlükleri Bibliyografyası.” Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(1), 69-104.
Rahimi F. (2020). “Bedâyi‘u’l-Lügat Sözlüğündeki Yanlışlar Üzerine”, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 17/3, 412-426.
Sertkaya O. F. (2004). “Osmanlı Şairlerinde Ali Şir Nevayî Tarzı ve Nevayî'ye Anadolu'da Yazılan Nazireler”, Ali Şir Nevāyî'nin 560. Doğum, 500. Ölüm Yıl Dönümlerini Anma Toplantısı Bildirileri: Ankara: Türk Dil Kurumu, 129-140.
Türk V. (2010). “Lehçeler Arası İlişkiler ve Oğuz Türkçesinde Bir Nevâî Eseri”. Türklük Bilimi Araştırmaları, 28, 395-408.
Yükneki Edip Ahmed b. Mahmud (2006). Atebetü’l-Hakayık. Nashrga tayyorlovchi: Reshit Rahmeti Arat. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Çavuşoğlu M. (2011). “Kanunî Devrinin Sonuna Kadar Anadolu’da Nevâyî Tesiri Üzerine Notlar”, Gazi Türkiyat/ Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi, 8: 23-35.
Şimşek Y. (2020). “Ali Şir Nevâyî’nin Kırk Hadis Tercümesinin Leipzig Nüshası ve Nüshadaki Çağatayca-Osmanlıca Karşılıklar Üzerine”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 15, 141-157.
Uyğur S. (2019). Lehçeler Arası Sözlükçülük Bakımından Çağatayca-Osmanlıca Sözlükler ve Luġat-i Pīr ‘Alī Şīr Nevāyī. Ankara: Gece Kitaplığı.
Uyğur S. (2020). Azerbaycan Sahasında Yazılmış Çağatayca Bir Sözlük Luġāt-i Nevāyī. Ankara: Gece Kitaplığı.