O‘G‘UZ YURTLARIDA YOZILGAN NAVOIY LUG‘ATLARI VA NAVOIY ASARLARINING O‘G‘UZCHAGA O‘GIRILISHI
##article.subject##:
Alisher Navoiy, o‘g‘uzlar, turkiy til, tarjima, til munosabatlari##article.abstract##
Alisher Navoiy sermahsul ijodi bilan turkiy til tarixida alohida ahamiyatga ega bo‘lib, uning xizmatlari samarasida turkiy til tom ma’noda adabiyot tiliga aylangan edi. Chunki u qo‘yib bergan tamoyillar asosida tilda barqarorlik yuzaga keldi, turkiy xalqlar yana bir til atrofida birlashdi. Shoirning asarlari butun turkiy dunyoda sevib o‘qilar, turli mintaqalarda nusxalari ko‘chirilib tarqalar edi. Shoir tirikligidayoq asarlari tarjima qilingani yoki moslashtirilgani bilan bir qatorda naziralari yozilgani ma’lum. Navoiy tiliga ergashuvchilar uning kabi she’r yozdi, unga taqlid qildi. Shu shaklda Navoiy tili va uslubi turkiy xalqlar yashovchi turli mintaqalarda uzoq vaqt yashab keldi. O‘g‘uzcha so‘zlashuvchi turkiy xalqlar ham Navoiy asarlarini yaqindan bilib, aslidagidek o‘qir ekan ba’zan o‘g‘uz tilida yana-da yaxshi tushinilishi uchun ba’zi faoliyatlar olib borishgan. Bunday faoliyatlar maqolada 4 qismga ajratilgan holda tadqiq qilindi: 1) o‘g‘uzcha lug‘atlar tayyorlash; 2) o‘g‘uzchaga tarjima qilish; 3) o‘g‘uzchaga moslashtirish; 4) o‘g‘uzcha eshlarini (ekvivalentlarini) yonma-yon ko‘rsatish. Natijada ushbu tadqiqotda Navoiy tilidan o‘g‘uzchaga tayyorlangan lug‘at va lug‘atchalarning hozirgacha ma’lum bo‘lganlari haqida so‘z bordi. Shuningdek, o‘g‘uz tiliga tarjima qilingan 3 asar, o‘g‘uzlar tiliga moslashtirilgan yoki o‘g‘uzcha muqobillari, izohlari yonma-yon ko‘rsatilgan Navoiy asarlari ko‘rsatildi. O‘g‘uzcha izohlar berilgan nusxalardan o‘rnaklar ko‘rsatilgan holda tarixiy qiyosiy til tadqiqotlari uchun bunday nusxalarning ahamiyati ochib berildi.
Библиографические ссылки
Altun H. O. (2021). “Tevârîh-i Mülûk-i Acem’in Çağatayca Metni ve Osmanlıca Tercümesinde Alta Sıralama”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 71, 53-85.
Boltabayev S. (2022) “Oğuzcaya Uyarlanan Nevâyî Şiirleri Seçkisi Üzerine”. Karabük Türkoloji Dergisi 5, 1-22.
Erkinov A. (2014). From Herat to Shiraz: the Unique Manuscript (876/1471) of ‘Alī Shīr Nawā’ī’s Poetry from Aq Qoyunlu Circle. Cahiers d’Asie Centrale, 24, 47-79.
Erkinov A., Jabborov R. (2019). “Navoiy she’rlari Sulton Ya’qub saylanmasida”, Alisher Navoiy va XXI asr mavzusidagi ilmiy-nazariy anjuman materiallari, 29-34.
Esir H. A. (2015). “Bursalı Lâmiî Çelebi’nin Ferhâd ü Şîrîn'inin Ali Şîr Nevaî’nin Ferhâd ü Şîrîn'i ile Mukayesesi”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi , 50, 39-64.
Fenayî (2020). Tercüme-i Tevarih-i Mülûk, Nevâyî’nin Fars Hükümdarları Tarihi. Nashrga tayyorlovchi: Altun H.O. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu.
Gezer H. (2012). Mecālisü’n-Nefāyis’in İki Nüshasının Karşılaştırılması, Erjiyes universiteti turk tili va adabiyoti mutaxassisligi magistrlik dissertatsiyasi.
İlker A. (1998). Çağatay Türkçesinden Osmanlı Türkçesine Küçük Bir Sözlük. 'İmes Sözlügü' (Metin-Değerlendirme-Dizin), Manisa.
Kúnos I. (1902). Šejχ Sulejman Efendi’s Čagataj-Osmanisches Wörterbuch, Budapesht.
Kurnaz J. (1997). Anadolu’da Orta Asyalı Şairler, Ankara: Kültür Bakanlığı.
Lâmiî Çelebi (2017). Ferhâd ile Şîrîn. Nashrga tayyorlovchi: Hasan Ali Esir, Anqara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
Levend A. S. (1965). “Lâmiî’nin Ferhad ü Şirin’i”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 12, 85-111.
Nalbant B. (2013). “Türkiye yazmaları arasında bir Çağatayca-Oğuzca kısa sözlükçe”, Türkoloji Dergisi, 20 (2), 79-90.
Nalbant Ö. B. (2017). “Türkistan, İran, Anadolu sahası Doğu Türkçesi Sözlük ve Gramerleri”. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi. 14 (4), 120-147.
Navoiy Alisher. G‘aroyibus-sig‘ar. Kolumbiya universiteti X892.8 N23 raqamli qo‘lyozma.
Navoiy Alisher (1991). MAT, 8- tom. Xamsa. Farhod va Shirin. Toshkent: Fan nashriyoti.
Navoiy Alisher. (1996). MAT, 12- tom. Lisonut-tayr. Toshkent: Fan nashriyoti.
Niyâzî (2011). Nevâyî’nin Sözleri ve Çağatayca Tanıklar. Nashrga tayyorlovchi Mustafa S. Kaçalin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Özkan F. (1996). “Nevâyî Eserleri İçin Yazılmış Bir Lügat: Der Beyān-ı Istılāhāt-ı Emlahu’ş-Şu‘arā Mevlānā Nevāyi”, Bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 1/96, 198-243.
Rahimi F. (2018). “Çağatay Türkçesi Sözlükleri Bibliyografyası.” Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(1), 69-104.
Rahimi F. (2020). “Bedâyi‘u’l-Lügat Sözlüğündeki Yanlışlar Üzerine”, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 17/3, 412-426.
Sertkaya O. F. (2004). “Osmanlı Şairlerinde Ali Şir Nevayî Tarzı ve Nevayî'ye Anadolu'da Yazılan Nazireler”, Ali Şir Nevāyî'nin 560. Doğum, 500. Ölüm Yıl Dönümlerini Anma Toplantısı Bildirileri: Ankara: Türk Dil Kurumu, 129-140.
Türk V. (2010). “Lehçeler Arası İlişkiler ve Oğuz Türkçesinde Bir Nevâî Eseri”. Türklük Bilimi Araştırmaları, 28, 395-408.
Yükneki Edip Ahmed b. Mahmud (2006). Atebetü’l-Hakayık. Nashrga tayyorlovchi: Reshit Rahmeti Arat. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Çavuşoğlu M. (2011). “Kanunî Devrinin Sonuna Kadar Anadolu’da Nevâyî Tesiri Üzerine Notlar”, Gazi Türkiyat/ Türklük Bilimi Araştırmaları Dergisi, 8: 23-35.
Şimşek Y. (2020). “Ali Şir Nevâyî’nin Kırk Hadis Tercümesinin Leipzig Nüshası ve Nüshadaki Çağatayca-Osmanlıca Karşılıklar Üzerine”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 15, 141-157.
Uyğur S. (2019). Lehçeler Arası Sözlükçülük Bakımından Çağatayca-Osmanlıca Sözlükler ve Luġat-i Pīr ‘Alī Şīr Nevāyī. Ankara: Gece Kitaplığı.
Uyğur S. (2020). Azerbaycan Sahasında Yazılmış Çağatayca Bir Sözlük Luġāt-i Nevāyī. Ankara: Gece Kitaplığı.
