ALISHER NAVOIYNING “HAYRAT UL-ABROR” VA YAHYOBEY TOSHLIJALINING “GULSHAN UL-ANVOR” DOSTONLARIDA POETIK ARXITEKTONIKA

##article.abstract##

Ushbu maqolada sakkiz asrlik tarixga ega xamsanavislik an’anasi doirasida yaratilgan dostonlarning poetik arxitektonikasi qiyosiy jihatdan tadqiq etiladi. Xususan, Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror” dostoni hamda Yahyobey Toshlijalining “Gulshan ul-anvor” dostoni misolida mazkur an’ananing o‘ziga xos xususiyatlari, umumiy va farqli tomonlari ochib beriladi. Tadqiqotda dostonlarning mavzu va g‘oyasi, kompozitsion qurilishi, boblar tizimi, maqolat va hikoyatlar o‘rtasidagi munosabat, shuningdek, she’riy o‘lchov va poetik shakllar asosiy tahlil obyekti sifatida olinadi.

Maqolada arxitektonika tushunchasining nazariy asoslari yoritilib, uning kompozitsiya bilan o‘zaro aloqasi izohlanadi. Har ikki dostonning tarkibiy tuzilishi muqaddima, asosiy qism va xotima kabi bo‘limlar asosida qiyoslanadi. “Hayrat ul-abror” dostonida maqolat va hikoyatlarning izchil va tizimli ketma-ketligi kuzatilsa, “Gulshan ul-anvor”da bu tartib nisbatan erkin bo‘lib, maqolatlardan keyin hikoyat, tamsil va tanbehlar aralash holda keltiriladi.

Maqola natijalari shuni ko‘rsatadiki, har ikki doston sari’ bahrida yozilgan bo‘lsa-da, ularning arxitektonik qurilishida sezilarli tafovutlar mavjud. Navoiy dostonida qat’iy tizimlilik ustun bo‘lsa, Toshlijali asarida kompozitsion erkinlik va tasavvufiy talqin kuchliroq namoyon bo‘ladi. Shuningdek, “Gulshan ul-anvor”da hikoyatlar sonining ko‘pligi va ularning turli shakllar bilan boyitilishi uning o‘ziga xos badiiy xususiyatini belgilaydi.