MIYA QON AYLANISHI YETISHMOVCHILIGI: SABABLARI, RIVOJLANISH MEXANIZMLARI VA OLDINI OLISH USULLARI
##article.subject##:
miya ishemiyasi; patobiologik mexanizmlar; serebral perfuziya; ekzitotoksiklik; neyroprotektsiya; insultni bartaraf etish; ateroskleroz; atrial fibrillyatsiya; mayda tomir kasalligi; serebrovaskulyar patologiya##article.abstract##
Ushbu sharh maqola ishemik insultning asosiy keltirib chiqaruvchi mexanizmlari — tomirda qon ivishi va emboliya, aterosklerotik plak beqarorlashishi hamda mayda penetrant arteriyalar shikastlanishi — bo'yicha zamonaviy ilmiy adabiyotlarni tartibga solib taqdim etadi. Birlamchi, ikkilamchi va yangilikka asoslangan profilaktika yo'nalishlari molekulyar dalillar nuqtai nazaridan tanqidiy baholanadi. Miyaning qon bilan ta'minlanish zaxirasi 100 g to'qimaga hisoblaganda 10 ml/daqiqadan past tushgach, neyrotransmitterlarning nogimatik tarqalishi ro'y beradi va bir-birini ketma-ket rag'batlantiradigan patokimyoviy zanjir ishga tushadi: ATF taqchilligi, membranalar bo'ylab ionlar harakatining izdan chiqishi, mitoxondriyal apoptotik signalizatsiya va to'qimalarning nekrobiotik yo'q bo'lishi. NLRP3 inflamasomasi yonishi, mahalliy mikrogliyaning fenotipik o'zgarishi va neytrofil granulotsitlarning miya to'qimasiga ko'chib o'tishi — bularning barchasi infarkt sohasi chegaralarining kengayishiga qulay zamin hozirlaydi. Klinik jihatdan tasdiqlangan profilaktik tadbirlar qatoriga quyidagilar kiradi: sistolik arterial qon bosimini pasaytirish (insult rivojlanish ehtimolini 35–40% ga tushiradi), aterosklerotik plakni statinlar vositasida barqarorlashtirish, bo'lmacha fibrillyatsiyasida yangi avlod og'izdan qabul qilinadigan antikoagulyantlar buyurish (RE-LY va ROCKET-AF klinik sinovlari asosida) hamda xavf omillarini keng qamrovli o'zgartirish.
Библиографические ссылки
GBD 2019 Stroke Collaborators. Ishemik va gemorragik insultning 1990–2019 yillardagi global, mintaqaviy va milliy yuki: GBD 2019 keng qamrovli tahlili. Lancet Neurol. 2021;20(10):795–820.
Adams HP Jr, Bendixen BH, Kappelle LJ et al. Ishemik insultni kichik patogenetik turlariga ko'ra tasnif qilish: TOAST mezonlarining ilmiy ta'rifi. Stroke. 1993;24(1):35–41.
Amarenco P, Bogousslavsky J, Callahan A III et al. Insult yoki TIA bo'lgan bemorlarda yuqori dozali atorvastatin bilan davolash: SPARCL tadqiqoti natijalari. N Engl J Med. 2006;355(6):549–559.
Connolly SJ, Ezekowitz MD, Yusuf S et al. Bo'lmacha fibrillyatsiyasida dabigatran va varfarin qiyosiy samaradorligi: RE-LY tadqiqoti. N Engl J Med. 2009;361(12):1139–1151.
Wang Y, Wang Y, Zhao X et al. O'tkir minor insult yoki yuqori xavfli TIA da klopidogrel-aspirin birikma terapiyasi: CHANCE sinovlari. N Engl J Med. 2013;369(1):11–19.
Patel MR, Mahaffey KW, Garg J et al. Novalvulyar bo'lmacha fibrillyatsiyasida rivaroksaban va varfarin samaradorligi: ROCKET-AF tadqiqoti. N Engl J Med. 2011;365(10):883–891.
Grotta JC. Karotid arteriyasi torayishi — zamonaviy klinik amaliyot. N Engl J Med. 2013;369(12):1143–1150.
Estruch R, Ros E, Salas-Salvado J et al. O'rta yer dengizi dietasi yordamida yurak-qon tomir kasalliklaridan birlamchi saqlanish: PREDIMED sinovlari. N Engl J Med. 2018;378(25):e34.
Ray KK, Wright RS, Kallend D et al. LDL-X darajasi yuqori bemorlarda inklisiranningning uch bosqichli klinik sinovlari. N Engl J Med. 2020;382(16):1507–1519.
Kleindorfer DO, Towfighi A, Chaturvedi S et al. 2021 AHA/ASA Insultni Profilaktika Qilish bo'yicha Klinik Ko'rsatma. Stroke. 2021;52(7):e364–e467.
European Stroke Organisation Executive Committee. Ishemik insult va TIA ni boshqarish bo'yicha ESO ko'rsatmalari: 2021 yil yangilanishi. Cerebrovasc Dis. 2021;52(5):457–507.
