РОССИЯ ИМПЕРАТОРЛИГИ СИЁСИЙ АГЕНТЛИГИНИНГ БУХОРО АМИРЛИГИДАГИ ФАОЛИЯТИ ТАРИХИДАН
##article.subject##:
Бухоро амирлиги, Сиёсий агентлик, Чор Россияси, иқтисодий муносабатлар, Низом, дипломатик маҳкама, шартнома, Александр III фармони, темир йўллар, савдо муносабатлари, хирож йиғими, сиёсий муносабатлар##article.abstract##
XIX асрнинг иккинчи ярми – XX аср бошларида Бухоро амирлигига нисбатан Чор Россияси хукумати ҳарбий ҳаракатларни олиб боришдан мақсади нафақат сиёсий ҳарбий-стратегик мақсадларни балки иқтисодий манфаатларини ҳам мақсад қилиб қўйганлиги бизга маълум.
1886 йили январь ойида Россия подшоси буйруғи асосида Бухорода Россия императорлиги сиёсий агентлиги ташкил этилиши унинг Бухоро амири ва вазирлари устидан назорат олиб бориши унинг Бухоро ички ишларига аралашуви кучайиб ҳатто Бухоро давлати мансабларига ходимлар ва амалдорларини тайинлаш ҳам унинг қўлига ўтди. Чор Россияси ҳукумати ушбу ташкилотга жуда катта диққат ва эътибор билан қараган. Жумладан сиёсий агентнинг ҳуқуқи ва вазифалари тўғрисида Низомнинг кейинчалик шахсан подшоҳ Николай II томонидан 1901 йил 5 майда имзоланишининг ўзи Бухорода ташкил этилган Сиёсий агентликнинг Чор Россияси сиёсий ҳаётидаги қай тарзда аҳамиятга эга эканлигини кўрсатади.
Бухоро амирлигида очилган Сиёсий агентлиги Бухоро амирини юридик ҳужжатларсиз тўла чоризм измига тушуришга муваффақ бўлди ва амирни чор Россияси томонидан қўйиладиган барча вазифаларни тўла бажаришга амирликдаги барча ички ишларни ҳам сиёсий агент розилиги асосида амалга оширишга мажбур қилиб қўйди.
Бу эса Чор Россияси ҳукумати ва унинг Туркистон ўлкасидаги маъмурларининг аста-секинлик билан Бухоро амирлиги иқтисодиётига кириб келиб унинг устидан тўла ҳукмронликни қўлга киритганлигини кўрсатади. Тадқиқот ишида айнан шу жараёнлар РДҲТА манбалари ва адабиётлар асосида таҳлил қилинади.
Библиографические ссылки
Изоҳ: РДҲТА фондларида сақланган ҳужжатларнинг аксариятида Бухоро амирлиги “Бухоро хонлиги” деб юритилган. Маҳаллий манбаларда ва Бухородаги иш юритиш ҳужжатларида эса Бухоро амирлиги дейилган.
Болтаев Б.Из истории строительства здания русского политического агентства в Бухаре.”XIX аср охири -XX аср бошларида Бухоро “/2016 йил 4-5 апрель .17-19 бетлар (Boltaev B. From the history of the construction of the building of the Russian political agency in Bukhara. “Bukhara in the late XIX-early XX centuries” / April 4-5, 2016. Pages 17-19.).
Чернов О.А.”Деятельность Российского политического агента Н.В.Чарыкова в Бухарском эмерате “Известия Саратовского университета. 2008. Т. 8. Сер. История. Международные отношения, вып. 1. 52-56стр.(O.A Chernov “Activity of the Russian political agent N.V.Charykov in the Bukhara emerat” Izvestia of the Saratov University.2008. T. 8. Ser. History. International relations, vol. 1. 52- 56 p.)
Джурабаев Д.Х. Изучение политической истории Бухарского эмирата в советский и постсоветский периоды // .Историография, исторические источники, методы исторического исследования – .С.51 (JurabaevD.Kh. Study of the political history of the Bukhara Emirate in the Soviet and post-Soviet periods // History, historical sources, methods of historical research - p. 51).
Қиличев О.А. “Россия императори сиёсий агентлиги ва Бухоро амирлиги ўртасидаги ёзишмалар. Россия-Бухоро муносабатлари тарихини ўрганиш манбаси”. Тарих фанлари номзоди( Phd)дисс.автореферати .Т.2018.Ўша муаллиф Бухоро амирлигидаги рус тузем мактабларида таҳсил олган ўқувчилар хусусида. .” XIX аср охири –XXаср бошларида Бухоро”. Бухоро-2016.107-109 бетлар (Kilichev O.A. “Correspondence between the Political Agency of the Russian Emperor and the Emirate of Bukhara.The source of studying the history of Russian-Bukhara relations”. Ph.D. T.2018.The same author about students studying in Russian schools in the Emirate of Bukhara. “The end of the XIX century - the beginning of the XX century Bukhara”. Bukhara, 2016.107-109 pages).
РДҲТА, 400-жамғарма, 1-рўйхат, 878-иш, 10-бет. Яна қаранг: Хатамов 3.X., Туркестанский сборник как источник изучения истории Афганистана. // Автореферат канд. дисс. - Фергана, 1993, с. 20.( Russian State Archive of Military History, Fund 400, List 1, Case 878, p.10. See also: Khatamov 3. Turkestan collection as a source for studying the history of Afghanistan. // Abstract of Cand. diss. -Fergana, 1993, p. 20)
РДҲТА, 400-жамғарма, 1-рўйхат, 878-иш, 11-бет (Russian State Archive of Military History, Fund 400, List 1, Case 878, p.11).
РДҲТА, 400-жамғарма, 1-рўйхат, 878-иш, 11-бет (Russian State Archive of Military History, Fund 400, List 1, Case 878, p.11).
РДҲТА, 400-жамғарма, 1-рўйхат, 878-иш, 11-бет (Russian State Archive of Military History, Fund 400, List 1, Case 878, p.11).
РДҲТА, 400-жамғарма, 1-рўйхат, 878-иш, 28-бет (Russian State Archive of Military History, Fund 400, List 1, Case 878, p.28).
РДҲТА, 400-жамғарма, 1-рўйхат, 878-иш, 34-бет. (Russian State Archive of Military History Fund 400, List 1, Case 878, p.34).
Чернов О.А. “Деятельность Российского политического агента Н.В.Чарыкова в Бухарском эмерате “Известия Саратовского университета. 2008. Т. 8. Сер. История. Международные отношения, вып. 1. 52-56 стр. (O.A Chernov“Activity of the Russian political agent N.V. Charykov in the Bukhara emerat”Izvestia of the Saratov University. 2008. T. 8. Ser.History.International relations, vol. 1.52-56 p.)
ЎзМА. И-3-жамғарма, 1-рўйхат, 10-иш, 27-28-29-бетлар (UzNA. Fund I-3, List 1, Case 10, pages 27-28-29).
Бухорода темир йўллар қурилиши ва унинг амалга оширилиши ҳамда ундан кўзланган мақсадлар тўғрисида Россия-Бухоро тарих чоррахасида номли монографиянингIV 2-§ идабатафсил тўхталган (IV § 2 of the monograph “Russia-Bukhara at the crossroads of history” deals in detail with the construction and implementation of railways in Bukhara and its objectives).
РДҲТА, 400-жамғарма, 1-рўйхат, 3801-иш, 51-58-бетлар. Сборник действующых трактатон, конвенций и соглашений. Издание второе. Том 1., с. 421-426 (Russian State Archive of Military History, Fund 400, List 1, Case 3801, pp. 51-58. Collection of existing treatises, conventions and agreements. Second edition. Volume 1., p. 421-426).
Холиқова Р.Э. Россия-Бухоро тарих чоррахасида. «O’qituvchi», HMИУ.2005.149-бет (Xoliqova R.E. At the Russia-Bukhara historical crossroads. “Teacher”, 2005, p.149).
Чернов О.А. “Деятельность Российского политического агента Н.В.Чарыкова в Бухарском эмерате “Известия Саратовского университета. 2008. Т. 8. Сер. История. Международные отношения, вып. 1. 52-56стр (O.A Chernov“Activity of the Russian political agent N.V. Charykov in the Bukhara emerat” Izvestia of the Saratov University. 2008. T. 8. Ser. History. International relations, vol. 1.52-56 p).
Ҳамидова М,. Мухиддинова Ф. Ўзбекистон давлат ва ҳуқуқи тарихи. –Тошкент, 2011. 348-бет (Hamidova M ,. Muxiddinova F. History of state and law of Uzbekistan. Tashkent-2011, page 348).
ЎзMА, И-3-жамғарма, 2-рўйхат, 9-иш, 46-48-бетлар. (UzNA, Fund I-3, List 2, Case 9, pages 46-48).
РДҲТА 400-фонд ,1-рўйхат, 4458-иш, 1-2 варақлар (Russian State Archive of Military History 400-fund, List 1, Case 4458, 1-2 sheets).
РДҲТА 400-фонд ,1-рўйхат, 4458-иш, 4-бет (Russian State Archive of Military History 400 Fund, List 1, Case 4458, Page 4).
РДҲТА 400-фонд ,1-рўйхат, 4458-дело, 5-бет (Russian State Archive of Military History 400 Fund, List 1, Case 4458, Page 5).
ЎзР МДА И-1-жамғарма, 29-рўйхат, 842-иш. 14-бет (UzNA. Fund I-1, List 29, Case 842, pages 14).
ЎзР МДА И-3-жамғарма, 1-рўйхат; 18-иш. 338-бет (UzNA. Fund I-3, List 1, Case 18, pages 338).
РДҲТА, 1396, 2-рўйхат, 1668-иш, 3-9-бетлар.; ЎзРМДА, И-3-жамғарма, 1-рўйхат, 18-иш, 340-341-бетлар (Russian State Archive of Military History, 1396, Fund, List 2, Case 1668, Page 3-9.; UzNA.Fund I-3, List 1, Case 18, pages 340-341).
Айни С. Тарихи амирони манғитияи Бухоро. С. 130.; Яна қаранг: Ҳотамов Н. Свержение эмирского режима в Бухаре. стр. 19. Ayni S. History of the Emir of Bukhara. P. 130 .; See also: Ҳotamov N. Overthrow of the Emir's regime in Bukhara. P. 19.
РДҲТА, 400-жамғарма, 1-рўйхат, 1537-иш, 14а-14а, 126а-1276-бетлар. Russian State Archive of Military History, Fund 400, List 1, Case 1537, pp. 14a-14a, 126a-1276.
Логофет Д. Н. Страна бесправия. -Спб., 1909, стр.5. Logofet D. N. A country of misery.-Spb., 1909, p.5.
ЎзМА. И-3-жамғарма, 1-рўйхат, 170-иш, 14-18-бетлар. (UzNA. Fund I-3, List 1, Case 170, pp. 14-18).