JINOYAT HUQUQI PARADIGMALARI: NORMATIV NAZARIYADAN QONUNCHILIKNING KONSTRUKTIV MODELIGA
##article.subject##:
jinoyat huquqi, klassik maktab, neoklassik maktab, ijtimoiy maktab, marksistik nazariya, tanqidiy ta’limotlar, romana-german huquq tizimi, umumiy huquq, musulmon huquqi, jinoyat qonunchiligi, jazo nazariyasi, insonparvarlashtirish, kriminalizatsiya##article.abstract##
Yuridik fanda jinoyat huquqining bir qator nazariyalari shakllangan bo‘lib, ular jinoyat-huquqiy choralar bilan nima va nima uchun jazolanishi kerak, degan savolga turlicha javob beradi. Bunday nazariy yondashuvlarning eng muhimlariga klassik va neoklassik maktablar, sotsiologik (pozitivistik) yo‘nalish, antagonistik (sinfiy marksistik) nazariya, zamonaviy tanqidiy ta’limotlar majmui kiradi. Ushbu maktablarning har biri ma’lum bir tarixiy davrda paydo bo‘lgan va o‘z davrining muammolariga javob bo‘lib, jinoyat qonunchiligining mazmuniga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan tamoyillarni belgilab bergan. Biroq, ko‘rsatilgan nazariyalarning ta’siri ularning kelib chiqish mamlakatlari bilan cheklanmaydi - u turli huquqiy oilalarda kuzatiladi. Shuning uchun turli huquqiy tizimlar ushbu maktablarning g‘oyalarini qanday qabul qilganligi yoki rad etganligini o‘rganish dolzarbdir. Maqolada kontinental (rim-german) an’ana va umumiy huquq (ingliz-sakson tizimi) mamlakatlarida, shuningdek musulmon huquqi tizimida jinoyat-huquqiy doktrinaning rivojlanishi yuqorida qayd etilgan nazariyalar nuqtayi nazaridan qiyosiy tahlil qilingan. Bunday tadqiqot hukmron g‘oyalar (masalan, klassik maktab tomonidan ilgari surilgan qonuniylik va qonun oldida tenglik tamoyili yoki sotsiologik va neoklassik maktablarga xos bo‘lgan jinoyatchining shaxsiga urg‘u berish) ta’sirida jinoyat qonunini tuzishning umumiy tendensiyalari va o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash imkonini beradi. Tarixiy sharhdan tashqari, ish sanab o‘tilgan nazariyalar turli davlatlarning, jumladan O‘zbekiston Respublikasi, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari, AQSH va islom huquqi davlatlarining zamonaviy jinoyat qonunchiligi va jinoyat siyosatida qanday namoyon bo‘lishini tahlil qilishga qaratilgan. Ushbu g‘oyalarning amalda qo‘llanilishi va hozirgi sharoitda ular tanqid qilinayotgani ko‘rib chiqiladi: qonuniylikning klassik tamoyillarining roli kuchaydimi, jinoyatchini tuzatishning pozitivistik g‘oyalaridan qanday foydalaniladi, sinfiy yondashuv qay darajada saqlanib qolgan va qanday yangi tanqidiy qarashlar (masalan, stigmatizatsiya nazariyasi, tiklovchi odil sudlov va boshqalar) jinoyat qonunining an’anaviy tushunchasiga qarshi chiqmoqda. Tadqiqotning maqsadi global miqyosda jinoyat qonunchiligi evolyutsiyasi yo‘nalishlarini tushunish uchun muhim bo‘lgan turli huquqiy tizimlarda jinoyat huquqi nazariy asoslarining vorisiyligi va transformatsiyasini har tomonlama tahlil qilishdan iborat..
Библиографические ссылки
О преступлениях и наказаниях / Сост. и предисл. B.C. ОБНИНСКОГО. — М.: ИНФРА-М, 2004. (Obninsky, V. S. (Ed.). (2004). On Crimes and Punishments. Moscow: INFRA-M.)
Taylor, Benjamin B. (2015) "Second Treatise of the Social Contract: A Comparative Analysis of Locke and Rousseau," Black & Gold: Vol. 1.
Есаков г.А. Классическая школа уголовного права // Большая российская энциклопедия [электронный ресурс]. – 2009 (опубл. 26.04.2023). Доступ: https://klassicheskaia-shkola-ugolovnogo-prava-fdd031 (Esakov, G. A. (2009/2023). The Classical School of Criminal Law. Great Russian Encyclopedia [Online Resource]. Retrieved from https://klassicheskaia-shkola-ugolovnogo-prava-fdd031)
Французский уголовный кодекс 1810 года : С изм. и доп. по 1 июня 1940 г. / Пер. Н.С. Лапшиной ; Под ред. и со вступ. ст. проф. М.М. Исаева ; Всесоюз. ин-т юрид. наук МЮ СССР. - Москва : Юрид. изд-во МЮ СССР, 1947. -372 с..( French Criminal Code of 1810 (as amended until June 1, 1940) (N. S. Lapshina, Trans.; M. M. Isaev, Ed.). Moscow: Legal Publishing House of the Ministry of Justice of the USSR, 1947.)
Есаков г.А. Основы сравнительного уголовного права: Монография. — М.: ООО «Издательство “Элит”», 2007, — 152 с.С.79 (Esakov, G. A. (2007). Foundations of Comparative Criminal Law: Monograph (p. 79). Moscow: ELIT Publishing House.)
Bentham J. An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. – London, 1789. https://www.econlib.org/library/Bentham/bnthPML.html
The application of Islamic criminal law in Pakistan : Sharia in practice / by Tahir Wasti. 407 p. cm. — (Brill’s Arab and Islamic laws series ; v. 2). Z. Mir-Hosseini (2011), Criminalizing sexuality: zina laws as violence against women in Muslim contexts, SUR-International Journal on Human Rights, 8(15), pp 7–33. Asifa Quraishi (2000). Windows of Faith: Muslim Women Scholar-activists in North America. Syracuse University Press. p. 126.
The application of Islamic criminal law in Pakistan: Sharia in practice / by Tahir Wasti. 407 p. cm. — (Brill’s Arab and Islamic laws series; v. 2).
Закон об исламских уголовнқх наказания Исламской Республики Иран. Перевод с персидского М.С. Пелевина. – СПб: Изд-во Р.Арсланова “Юридический центр Пресс”, 2008. – 343 с. С. 55. (Law on Islamic Criminal Punishments of the Islamic Republic of Iran (M. S. Pelevin, Trans.). (2008). St. Petersburg: R. Arslanov Legal Center Press.)
Рарог А.И. Цели наказания в науке уголовного права. Актуальные проблемы российского права. 2021;16(2):125-139. https://doi.org/10.17803/1994-1471.2021.123.2.125-139 (Rarog, A. I. (2021). Goals of Punishment in Criminal Law Science. Actual Problems of Russian Law, 16(2), 125–139. https://doi.org/10.17803/1994-1471.2021.123.2.125-139)
Трикоз Е.Н. Модель советской уголовно-правовой кодификации: методологические и юридико-технические особенности // RUDN Journal of Law. 2022. Т. 26. № 4. С. 890—920. https://doi.org/10.22363/2313-2337-2022-26-4-890-920 (Trikoz, E. N. (2022). The Model of Soviet Criminal Law Codification: Methodological and Legal-Technical Features. RUDN Journal of Law, 26(4), 890–920. https://doi.org/10.22363/2313-2337-2022-26-4-890-920)
Уголовный кодекс Республики Узбекистан // https://lex.uz/docs/111457 (Criminal Code of the Republic of Uzbekistan. Retrieved from https://lex.uz/docs/111457)
