FIRIBGARLIK JINOYATIDA SUN’IY INTELLEKT JINOYAT SODIR ETISH VOSITASI SIFATIDA: QONUNCHILIK, AMALIYOT VA MUAMMOLAR
##article.subject##:
firibgarlik, sun'iy intellekt(SI), jinoyat sodir etish vositasi, aldash, ishonchni suiisteʼmol qilish, javobgarlikni og‘irlashtiruvchi(kvalifikatsiviy) belgisi, sun'iy intellekt(SI)ning firibgarlik jinoyati sodir etish vositasi sifatidagi o‘ziga xos jinoyat-huquqiy ahamiyati##article.abstract##
Mazkur maqolada tadqiq etishning mantiqiylik, induksiya, deduksiya, tizimlilik, mantiqiy-yuridik, qiyosiy-huquqiy metodlaridan keng foydalanilgan. Jumladan, birinchi navbatda jinoyat sodir etish vositasi tushunchasi, jinoyat tarkibi obyektiv tomoni fakultativ belgilari ichida tutgan o‘rni ochib berilgan. Ushbu maqolada MDHning ayrim davlatlari tadqiqotchilari sun'iy intellekt(SI)dan foydalanish bilan sodir etiladigan bir qator qilmishlar uchun jinoiy javobgarlikning alohida hollarini tizimlashtirish va jinoyat qonunchiligida o‘z ifodasini topdirishga oid ilmiy yondashuvlari va ba'zi olimlarning jinoiy huquqda sun'iy intellekt(SI)ni jinoyat tarkibi obyektiv tomonining fakultativlikdan zaruriy belgisiga aylanadigan “jinoyatni sodir etish vositasi” sifatidagi ilmiy yondashuvlari, buyondashuvlar asosida berilgan ilmiy asoslantirilgan takliflari bayon qilingan. Mazkur maqolada yuqoridagi ilmiy yondashuvlardan kelib chiqib, sun'iy intellekt(SI) ham keng, ham tor ma'noda jinoyat sodir etish vositasi tushunchasiga mos keladi, degan xulosaga kelingan. Birinchi holda, jinoyat sodir etish vositaga jonli va jonsiz narsalar kirishi mumkin bo'lgan joyda, sun'iy intellekt(SI) va uning huquqiy tabiatiga qanday yondashuvdan qat'i nazar, uni har qanday toifaga kiritilishi mumkinligini ilmiy asoslantirib berilgan. Ikkinchi holda, jinoyat sodir etish vositasini tor tushunish bilan sun'iy intellekt(SI) moddiy dunyoning obyektlari toifasiga kiritilishi lozimlgini bayon qilingan. Sun'iy intellekt(SI)ning jinoyat sodir etish vositasi sifatidagi o‘ziga xos jinoyat-huquqiy ahamiyatini to'liq tadqiq qilish uchun uni jinoyat tarkibining obyektiv tomoni belgilari bilan munosabatlarini ko'rib chiqish lozimligi aytilgan. Hozirgi vaqtda sunʼiy intellekt ishtirokidagi jinoyat ishlari boʻyicha sud-tergov amaliyoti hali to‘liq shakllanmagani sababli, ayrim sud-tergov amaliyotini tahlil qilish orqali iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlarda sun'iy intellekt(SI) – jinoyat sodir etilishini o‘ziga xos osonlashtirib beradigan vosita sifati namoyon bo‘lishi bog‘liq bir nechta muammolar mavjudligi ta’kidlanib, mazkur muammolar ilmiy tadqiqotlarda munozarali ravishda muhokama qilinishi va ularning yechimini topish bevosita jinoyat sodir etish vositasi ta’rifini berishga o‘z ta’sirini ko‘rsatishi aytilgan. Shuningdek, ushbu maqolada firibgarlikni sodir etish vosita sifatida sun'iy intellekt(SI)dan foydalanib mazkur jinoyat sodir etiladigan, mazkur jinoyatni sodir etishlishini aynan sun'iy intellekt(SI) osonlashtirib beradigan va javobgarlikni og‘irlashtiruvchi(kvalifikatsiviy) tarkibiga oid amaliy misolni keltirish keltirilgan. Shu bilan birga, klassik va zamonaviy jinoyat huquqi doktrinasini tadqiq etgan holda firibgarlik jinoyatida sun’iy intellekt jinoyat sodir etish vositasi sifatidagi o‘ziga xos jinoyat-huquqiy ahamiyati ajratilgan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida keltirilgan firibgarlikni sodir etish vosita sifatida sun'iy intellekt(SI)dan foydalanib mazkur jinoyat sodir etishga oid nazariy hamda amaliy muammolar yoritilgan. Shu bilan birga, bu borada O‘zbekiston Respublikasi jinoyat qonunchiligini takomillashtirish bo‘yicha aniq taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Библиографические ссылки
Жарова А.К. Искусственный интеллект – средство или способ совершения мошенничества в сфере компьютерной информatsiи? // Государство и право. 2023. № 2. С. 54–61. (Jarova A.K. Artificial intelligence – a means or a method for committing fraud in the field of computer information? // State and Law. 2023. No. 2. P. 54–61.)
Ефремова М.А., Лопатина Т.М. Робототехника в уголовном законодательстве Российской Федерatsiи // Росс. следователь. 2021. № 11. С. 55–58. DOI: 10.18572/1812-3783- 2021-11-55-58; Бегишев И.Р. Международно-правовые основы регулирования искусственного интеллекта и робототехники // Междунар. публичное и частное право. 2021. № 1. С. 37–40. DOI: 10.18572/1812-3910-2021-1-37-40 (Efremova M.A., Lopatina T.M. Robotics in the Criminal Legislation of the Russian Federation // Ross. Investigator. 2021. No. 11. pp. 55–58. DOI: 10.18572/1812-3783-2021-11-55-58; Begishev I.R. International Legal Framework for Regulating Artificial Intelligence and Robotics // International Public and Private Law. 2021. No. 1. pp. 37–40. DOI: 10.18572/1812-3910-2021-1-37-40)
Грачева Ю.В., Арямов А.А. Роботизatsiя и искусственный интеллект: уголовно-правовые риски в сфере общественной безопасности // Актуальные проблемы росс. права. 2020. № 6. С. 169–178. DOI: 10.17803/1994-1471.2020.115.6.169–178 (Gracheva Yu.V., Aryamov A.A. Robotization and artificial intelligence: criminal-legal risks in the field of public safety // Actual problems of Russian law. 2020. No. 6. pp. 169–178. DOI: 10.17803/1994-1471.2020.115.6.169–178)
O‘zbek tilining izohli lug‘ati ( A.Madvaliev tahriri ostida). -T., 2006. Ikkinchi jild. “ O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti. – B.382-383. (Explanatory dictionary of the Uzbek language (edited by A.Madvaliev). -T., 2006. Volume 2. "National Encyclopedia of Uzbekistan" State Scientific Publishing House. - P.382-383.)
Бабий H.A. Уголовное право Республики Беларусь. Общая часть. - Минск, 2000.-С. 61. (Babiy H.A. Criminal Law of the Republic of Belarus. General Part. - Minsk, 2000.-P. 61.)
Актуальные проблемы Общей части уголовного права: учебник / отв. ред. И. А. Подройкина, И. А. Фаргиев. – Москва: Проспект, 2019. – С. 207. (Current Issues of the General Part of Criminal Law: textbook / ed. I. A. Podroikina, I. A. Fargiev. – Moscow: Prospect, 2019. – P. 207.)
Jinoyat huquqi. (Umumiy qism) Darslik. Mas’ul muharrir: yu.f.f.d (PhD) X.Ochilov – T.: Adolat nashriyoti, 2020. – B. 74. (Criminal Law. (General Part) Textbook. Responsible Editor: Ph.D. (PhD) Kh.Ochilov – T.: Adolat Publishing House, 2020. – P. 74.)
Ochilov X.R., Xaydarov Sh.D., Shamsidinov Z.Z. “Jinoyat huquqi” (Umumiy qism). O‘quv qo‘llanma – T.: TDYU nashriyoti, 2021. – B.37. (Ochilov Kh.R., Khaydarov Sh.D., Shamsidinov Z.Z. “Criminal Law” (General Part). Textbook – T.: TSYU Publishing House, 2021. – P. 37.)
Irkaxodjaev A.K., Xolikulov U.Sh Jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning ilmiy asoslari. O‘quv qo‘llanma. – T.: TDYI nashriyoti, 2007. – B. 24. (Irkakhodjaev A.K., Kholikulov U.Sh. Scientific foundations of qualification of crimes. Textbook. – T.: TDYI publishing house, 2007. – P. 24.)
Usmonaliyev M., Bakunov P. Jinoyat huquqi. Umumiy qism: Darslik – Tashkent: Nasaf, 2010. – B. 192-193. (Usmonaliyev M., Bakunov P. Criminal law. General part: Textbook – Tashkent: Nasaf, 2010. – P. 192-193.)
Абзалова Х.М. Угοлοвнο-правοвые и криминοлοгические аспекты бοрбы с убийствами: дис. … д-ра yuрид. наук: 12.00.08 / Абзалοва Хуршида Мирзиyaтοвна – Ташкент, 2020. – С. 85-86. (Abzalova H.M. Criminal-legal and criminological aspects of the fight against murders: dis. ... Doctor of Law: 12.00.08 / Abzalova Khurshida Mirziyatovna - Tashkent, 2020. - P. 85-86.)
Таганцев Н.С. Русское уголовное право. - 2-е изд., пересмотр. и доп. - СПб.: Гос. тип., 1902. - Т. 1. – С 815. (Tagantsev N.S. Russian criminal law. - 2nd ed., revised and supplemented. - St. Petersburg: State type, 1902. - V. 1. - P. 815.)
Степанова А.В. Взаимосвязь искусственного интеллекта как средства совершения преступления и иных субъективных признаков состава преступления // Образование и право. 2021. №5. – С. 349-355. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/vzaimosvyaz-iskusstvennogo-intellekta-kak-sredstva-soversheniya-prestupleniya-i-inyh-subektivnyh-priznakov-sostava-prestupleniya (Stepanova A.V. The relationship between artificial intelligence as a means of committing a crime and other subjective signs of a crime // Education and Law. 2021. No. 5. - P. 349-355. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/vzaimosvyaz-iskusstvennogo-intellekta-kak-sredstva-soversheniya-presupleniya-i-inyh-subektivnyh-priznakov-sostava-presupleniya)
Чугунок А.Б. Понятие и значение орудий и средств совершения преступления в уголовном праве // Вопросы юридической техники в уголовном и уголовно-процессуальном законодательстве: сб. науч. ст. - Ярославль: Изд-во «Ярослав». -1997. – С. 101. (Chugunok A.B. Concept and meaning of instruments and means of committing a crime in criminal law // Issues of legal technique in criminal and criminal procedural legislation: collection of scientific articles. - Yaroslavl: Yaroslav Publishing House. - 1997. - P. 101.)
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Firibgarlikka oid ishlar bo‘yicha sud amaliyoti to‘g‘risida”gi qarori // https://lex.uz/ru/docs/-6523582// Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 2023-yil 23-iyun, 17-son. 4-band, 5-6-band, 16-band. (Resolution of the Plenum of the Supreme Court of the Republic of Uzbekistan “On Judicial Practice in Fraud Cases” // https://lex.uz/ru/docs/-6523582// National Database of Legislative Documents, June 23, 2023, No. 17. Paragraph 4, paragraphs 5-6, paragraph 16.)
Rustambaev M.X. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Maxsus kism / M.Rustambaev. – Toshkent: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2021. – B. 436. (Rustambaev M.Kh. Comments to the Criminal Code of the Republic of Uzbekistan. Special section / M.Rustambaev. – Tashkent: “Legal Literature Publishing”, 2021. – P. 436.)
Altiyev R.S. Firibgarlikning jinoyat huquqiy va kriminologik jihatlari. Yuridik fanlar bo‘yicha falsafa doktori (PhD)...diss. –Toshkent: 2020. – B. 57. (Altiyev R.S. Criminal legal and criminological aspects of fraud. Doctor of Philosophy in Legal Sciences (PhD)...diss. –Tashkent: 2020. – P. 57.)
