AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANIB SODIR ETILADIGAN FIRIBGARLIKKA QARSHI PROFILAKTIKANING YANGI MODELI: MAHALLABAY YONDASHUV, ANTIFROD MEXANIZMLAR VA VIKTIMOLOGIK HIMOYA ISTIQBOLLARI
##article.subject##:
firibgarlik, axborot texnologiyalari, kiberfiribgarlik, profilaktika, mahalla yettiligi, raqamli savodxonlik, viktimologiya, antifrod, onlayn kredit.##article.abstract##
Maqolada axborot texnologiyalaridan foydalanib sodir etiladigan firibgarlikning jinoyat-huquqiy, kriminologik, viktimologik va profilaktik xususiyatlari tahlil qilingan. Ushbu jinoyat shakli an’anaviy firibgarlikning zamonaviy raqamli ko‘rinishi sifatida emas, balki bank, telekommunikatsiya, elektron to‘lov, onlayn kreditlash, ijtimoiy tarmoqlar, mahallabay profilaktika va aholining raqamli xulq-atvori bilan bog‘liq kompleks kriminologik hodisa sifatida baholanadi. Maqolada O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2026 yil 5 yanvardagi PQ–1-son qarori mazmun-mohiyatidan kelib chiqib, “Obod va xavfsiz mahalla”, “Ijtimoiy profilaktika haftaligi”, “qizil” toifadagi mahallalar bilan manzilli ishlash, mahalla yettiligi, ijtimoiy profilaktika ob’ektlari va idoralararo hamkorlik mexanizmlari kiberfiribgarlik profilaktikasi bilan bog‘liq holda o‘rganilgan. Sud amaliyoti materiallari tahlil qilinib, axborot texnologiyalari, uyali aloqa, SIM-karta, Face ID, onlayn kredit, xizmat mavqeiga ishontirish va psixologik bosim firibgarlikning amaliy mexanizmlari sifatida baholangan. Muallif kiberfiribgarlikka qarshi profilaktikada jazoni kuchaytirish bilan cheklanmasdan, “sekin qaror qabul qilish”, “xavf indeksi”, “vizual ishonch indikatori”, mahallabay kiberxavf xaritasi, bank-telekom antifrod hamkorligi va raqamli savodxonlik dasturlarini joriy etish zarurligini asoslaydi.
Библиографические ссылки
Очилов Ҳ.Р. Ўзгалар мулкини компьютер воситаларидан фойдаланиб талон-торож қилганлик учун жавобгарлик: юридик фанлар бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси. — Тошкент: Тошкент давлат юридик университети, 2017. — Б. 4–5. (Ochilov H.R. Responsibility for the theft of other people's property using computer tools: dissertation for the degree of Doctor of Philosophy (PhD) in Legal Sciences. — Tashkent: Tashkent State University of Law, 2017. — P. 4–5)
Алтиев Р.С. Фирибгарликнинг жиноят-ҳуқуқий ва криминологик жиҳатлари: юридик фанлар бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси. — Тошкент: Тошкент давлат юридик университети, 2020. — Б. 4–5 (Altiev R.S. Criminal-legal and criminological aspects of fraud: dissertation for the degree of Doctor of Philosophy (PhD) in Legal Sciences. — Tashkent: Tashkent State University of Law, 2020. — P. 4–5).
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2023 йил 23 июндаги 17-сон “Фирибгарликка оид ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги қарори. (Resolution of the Plenum of the Supreme Court of the Republic of Uzbekistan No. 17 “On judicial practice in cases related to fraud” dated June 23, 2023.) https://lex.uz/ru/docs/6523582
Cohen L.E., Felson M. Social Change and Crime Rate Trends: A Routine Activity Approach // American Sociological Review. — 1979. — Vol. 44. — No. 4. — P. 588–608. — DOI: 10.2307/2094589.
Clarke R.V. Situational Crime Prevention: Successful Case Studies. — 2nd ed. — New York: Harrow and Heston, 1997. — P. 4–8.
Cornish D.B., Clarke R.V. The Reasoning Criminal: Rational Choice Perspectives on Offending. — New York: Springer-Verlag, 1986. — P. 1–16.
Жиноят ишлари бўйича Мирзаобод туман судининг 2024 йил 11 декабрдаги Қаюмов Дилшоджон Учқун ўғлига нисбатан 1-1206-2301/136-сонли жиноят иши бўйича ҳукми (The verdict of the Mirzaabad District Criminal Court of December 11, 2024 in criminal case No. 1-1206-2301/136 against Kayumov Dilshodjon Uchkun ugli)
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 5 январдаги ПҚ–1-сон “Республика маҳаллаларида хавфсиз муҳитни яратиш йўналишида яхлит манзилли ишлаш тизимини жорий этишга қаратилган қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори. — Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 07.01.2026 й., 07/26/1/0017-сон. — URL: https://lex.uz/uz/docs/7973611
https://pkzsk.info/kazakhstanskijj-serial-moshenniki-ehto-ne-blizko-k-realnosti-ehto-ona-i-est/
Kahneman D., Tversky A. Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk // Econometrica. — 1979. — Vol. 47. — No. 2. — P. 263–291. — DOI: 10.2307/1914185.; Tversky A., Kahneman D. Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases // Science. — 1974. — Vol. 185. — No. 4157. — P. 1124–1131. — DOI: 10.1126/science.185.4157.1124.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 5 январдаги ПҚ–1-сон “Республика маҳаллаларида хавфсиз муҳитни яратиш йўналишида яхлит манзилли ишлаш тизимини жорий этишга қаратилган қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарори. — Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 07.01.2026 й., 07/26/1/0017-сон. (Resolution of the President of the Republic of Uzbekistan dated January 5, 2026 No. PP-1 “On additional measures aimed at introducing a system of integrated targeted work to create a safe environment in the neighborhoods of the republic.” — National Database of Legislative Data, 07.01.2026, No. 07/26/1/0017.) URL: https://lex.uz/uz/docs/7973611
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 21 декабрдаги ПФ–209-сон “Маҳалла институтининг жамиятдаги ролини тубдан ошириш ва унинг аҳоли муаммоларини ҳал этишда биринчи бўғин сифатида ишлашини таъминлашга қаратилган чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармони. (Decree of the President of the Republic of Uzbekistan dated December 21, 2023 No. PF-209 “On measures aimed at radically increasing the role of the neighborhood institution in society and ensuring its functioning as the first link in solving the problems of the population.”) URL: https://lex.uz/docs/-6705763
Council of Europe. Convention on Cybercrime, ETS No. 185. — Budapest, 23 November 2001. — URL: https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&treatynum=185
