ЖИНОЯТЛАРНИ КВАЛИФИКАЦИЯ ҚИЛИШ ТУШУНЧАСИ, АҲАМИЯТИ, ТУРЛАРИ ВА БОСҚИЧЛАРИ

##article.authors##

  • Алтиев Раззок Саидович

##article.subject##:

жиноятларни квалификация қилиш, жиноят таркиби, квалификация формуласи, айблов доираси, тавсиф, малакалаш, расмий ва доктринал квалификация, салбий квалификация, ортиқча квалификация, квалификация босқичлари, квалификация хатолари, алгоритмик квалификация

##article.abstract##

Мақолада жиноятларни квалификация қилиш тушунчасининг доктринал тараққиёти, унинг моддий-ҳуқуқий ва жиноят-процессуал икки ёқлама табиати, турлари ҳамда босқичлари тизимли таҳлил этилади. А.А.Герцензондан бошланган таърифлар силсиласи В.Н.Кудрявцев, Н.Ф.Кузнецова, Л.Д.Гаухман, Т.Г.Черненко ва В.В.Марчук ишлари асосида кузатилиб, квалификациянинг мантиқий-идентификацион ҳамда талқин қилувчи қирралари ажратилади. Жиноят-процессуал кодекснинг ўзбек ва рус тилидаги матнлари қиёсланиб, битта «квалификация» тушунчаси ўзбекча матнда «тавсиф», «юридик тавсиф» ва «малакалаш» шаклларида ифодаланиши, бу эса норматив таърифнинг мавжуд эмаслиги билан бирга назарий ва амалий ноаниқликни келтириб чиқариши асосланади. Квалификациянинг тор ва кенг маънолари фарқланиб, квалификация формуласининг учта мажбурий унсури аниқланади. Немис Tatbestand таълимоти, англо-америка таркиб таҳлили ҳамда Хитой доктринасидаги «тўрт элемент — уч босқич» баҳси қиёсида миллий доктринанинг ўрни белгиланади. Муаллиф эмпирик база асосида квалификация хатоси тизимли ҳодиса эканини кўрсатиб, «ортиқча» ва «етишмовчи» квалификация таснифини илгари суради. Алгоритмик квалификациянинг замонавий синовлари таҳлил этилиб, юқори аниқлик кўрсаткичи тўғри квалификация билан тенглаштирилмаслиги асосланади. Якунда Жиноят кодексига квалификациянинг норматив таърифини киритиш бўйича таклифлар илгари сурилади.

Библиографические ссылки

Ўзбекистон Республикаси Олий судининг статистик маълумотлари, 2024–2025 йй. // sud.uz. (Statistical data of the Supreme Court of the Republic of Uzbekistan, 2024-2025 // sud.uz)

Салаев Н., Ниёзова С. Jinoyatlarni kvalifikatsiya qilish muammolari (umumiy qism). — Тошкент, 2023; Холиқов Ф., Отабоев Б. Shaxsga qarshi jinoyatlarni kvalifikatsiya qilish. — Тошкент, 2024. (Salaev N., Niyozova S. Problems of qualification of crimes (general part). - Tashkent, 2023; Khalikov F., Otaboev B. Qualification of crimes against the person. - Tashkent, 2024.)

Герцензон А.А. Квалификация преступлений. — М., 1947. — С. 3. (Gertsenson A.A. Qualification of crimes. - Moscow, 1947. - P. 3.)

Кудрявцев В.Н. Теоретические основы квалификации преступлений. — М., 1963; Куринов Б.А. Научные основы квалификации преступлений. — М., 1984; Благов Е.В. Квалификация преступлений (теория и практика). — Ярославль, 2003; Корнеева А.В. Теоретические основы квалификации преступлений. — М., 2006. (Kudryavtsev V.N. Theoretical foundations of qualification of crimes. - Moscow, 1963; Kurinov B.A. Scientific foundations of qualification of crimes. - Moscow, 1984; Blagov E.V. Qualification of crimes (theory and practice). - Yaroslavl, 2003; Korneeva A.V. Theoretical foundations of qualification of crimes. — M., 2006)

Кудрявцев В.Н. Общая теория квалификации преступлений. — М., 1972. — С. 8. Kudryavtsev V.N. General Theory of Qualification of Offenses. — M., 1972. — P. 8 (

Кузнецова Н.Ф. Проблемы квалификации преступлений: лекции по спецкурсу «Основы квалификации преступлений». — М.: Городец, 2007. — С. 7, 19, 30. (Kuznetsova N.F. Problems of Qualification of Offenses: Lectures on the Special Course "Fundamentals of Qualification of Offenses". — M.: Gorodets, 2007. — Pp. 7, 19, 30)

Гаухман Л.Д. Квалификация преступлений: закон, теория, практика. — 2-е изд. — М.: ЮрИнфоР, 2003. — С. 5, 12. (Gauksman L.D. Qualification of Offenses: Law, Theory, Practice. — 2nd ed. — M.: YurInfoR, 2003. — Pp. 5, 12.)

Черненко Т.Г. Квалификация преступлений: вопросы теории и практики: монография. — 3-е изд. — М.: Проспект, 2020. — С. 10. (Chernenko T.G. Qualification of Offenses: Theory and Practice: Monograph. — 3rd ed. — M.: Prospect, 2020. — P. 10)

Марчук В.В. Теория квалификации преступления. — Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2014. — С. 80–81, 108–109. (Marchuk V.V. Theory of Qualification of Offenses. — Minsk: Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Belarus, 2014. — Pp. 80–81, 108–109)

Рустамбоев М.Ҳ. Ўзбекистон Республикаси жиноят ҳуқуқи. Умумий қисм: дарслик. — Тошкент; Зуфаров Р.А., Кабулов Р.нинг илмий асарлари. (Rustamboev, M.G. Criminal Law of the Republic of Uzbekistan. General Part: Textbook. — Tashkent; Research Works by Zufarova, R.A., Kabulova, R)

Bohlander M. Principles of German Criminal Law. — Oxford; Portland: Hart Publishing, 2009. — P. 16; Dubber M.D. The Promise of German Criminal Law // German Law Journal. — 2005. — Vol. 6, № 7.

Simester A.P. Fundamentals of Criminal Law: Responsibility, Culpability, and Wrongdoing. — Oxford: Oxford University Press, 2021. — 544 p.

Che Hao. Understanding Contemporary Chinese Legal Dogmatics of Criminal Law // Handbook of Contemporary Chinese Social Sciences. — Palgrave Macmillan, 2025. — P. 449–500.

Проєкт нового Кримінального кодексу України, розділ 2.9 «Кримінально-правова кваліфікація» (контрольний текст від 01.05.2026) // newcriminalcode.org.ua. (Draft New Criminal Code of Ukraine, Part 2.9 "Criminal-legal qualification" (control text dated 01.05.2026) // newcriminalcode.org.ua)

Сорока С., Коваль М. [Проблема легальної дефініції кримінально-правової кваліфікації] // Вісник Національного університету «Львівська політехніка». Серія: Юридичні науки. — 2023. — № 3(39). — С. 221–226. (Soroka S., Koval M. The Problem of Legal Certainty of Criminal-legal Qualification // Bulletin of the National University "Lviv Polytechnic". Series: Jurisprudence. — 2023. — No. 3(39). — pp. 221–226.)

Михайловская И.Б. Настольная книга судьи по доказыванию в уголовном процессе. — М.: ТК Велби; Проспект, 2006. (Mykhailovska I.B. The Court's Handbook of Evidence in Corner Trials. Moscow: T.K. Welby; Prospect, 2006)

Ус О.В. Теоретичні та прикладні проблеми кваліфікації в кримінальному праві України. — Харків: Право, 2020. — 701 с. (Us, O.V. Theoretical and Model Problem of Qualification in the Criminal Law of Ukraine. Kharkiv: Pravo, 2020, 701 p.)

Leu N. Kritik der objektiven Zurechnung. — Zürich: sui generis Verlag, 2022. (Leu, N. Critique of the Objective Qualification of Crimes. Zurich: sui generis Verlag, 2022.)

https://lex.uz/docs/111460 (2026 йил 19 январь ҳолатига / as of 19.01.2026). (https://lex.uz/docs/111460 (as of January 19, 2026))

Рарог А.И. Настольная книга судьи по квалификации преступлений. — М.: Проспект, 2008. (Rarog, A.I. Judge's Scoreboard on Crime Qualification. Moscow: Prospect, 2008)

2026 йил 26 январдаги жиноят ишлари бўйича Қоровулбозор туман судининг ҳукмидан. (From the verdict of the Karavulbazar District Criminal Court dated January 26, 2026)

Алтиев Р.С. Қилмишни квалификация қилиш амалиётининг эмпирик таҳлили (2019–2026 йиллар суд ҳужжатлари умумлашмаси асосида). — Тошкент, 2026. (Altyev, R.S. An Empirical Analysis of Crime Classification Practices (Based on a Summary of Court Documents for 2019–2026). — Tashkent, 2026)

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2008 йил 15 майдаги 13-сон, 2004 йил 24 сентябрдаги 13-сон ва 2017 йил 11 октябрдаги 35-сон қарорлари. (Resolutions of the Plenum of the Supreme Court of the Republic of Uzbekistan No. 13 of May 15, 2008, No. 13 of September 24, 2004, and No. 35 of October 11, 2017)

Lu Xu. Rethinking China's Emerging Case Law System // Legal Studies. — 2025. — Vol. 45, № 4. — P. 554–576. DOI 10.1017/lst.2025.10092.

Matković J., Marković M., Gostojić S. Automated Identification of Criminal Offences from Case Descriptions Using Ontologies, Rules and LLMs // JURIX 2025. — IOS Press, 2025. DOI 10.3233/FAIA251626.

Наумов А.В., Новиченко А.С. Законы логики при квалификации преступлений. — М.: Юрид. лит., 1978. — С. 16. (Naumov A.V., Novichenko A.S. Laws of Logic in Qualifying Offenses. — Moscow: Law. Literature, 1978. — P. 16)

Колосовский В.В. Теоретические проблемы квалификации уголовно-правовых деяний. — М.: Статут, 2011. — С. 110–111. (Kolosovsky V.V. Theoretical Problems of Qualifying Criminal Acts. — Moscow: Statut, 2011. — P. 110–111)

Prosecutor v. Al Hassan Ag Abdoul Aziz, ICC-01/12-01/18, Trial Chamber X, Trial Judgment, 26 June 2024.

An Z., Huang Q., Jiang C., Feng Y., Zhao D. Do Charge Prediction Models Learn Legal Theory? // Findings of the Association for Computational Linguistics: EMNLP 2022. — P. 3757–3768.

Blair-Stanek A., Van Durme B. Shifting Answers on Complex Legal Questions. — ICAIL 2025. DOI 10.1145/3769126.3769245.

Загрузки

##submissions.published##

2026-09-04