“ҲУҚУҚИЙ МАНФААТ” АТАМАСИНИНГ ГЕНЕЗИСИ ВА ЭВОЛЮЦИЯСИ: МАҲАЛЛИЙ ВА ХОРИЖИЙ ТАЖРИБА ҚИЁСИЙ ТАҲЛИЛИ

##article.authors##

  • Хуррамова Адолат Баҳодир қизи

##article.subject##:

ҳуқуқий манфаат, қонуний манфаат, қонун билан қўриқланадиган манфаат, субъектив ҳуқуқ, манфаатлар юриспруденцияси, манфаатдор шахс

##article.abstract##

Мазкур мақолада ҳуқуқ фанининг энг мунозарали ва ҳанузгача ягона доктринал ечимини топмаган категорияларидан бири – “ҳуқуқий манфаат” (шунингдек, “қонуний манфаат”, “қонун билан қўриқланадиган манфаат” деб ҳам юритиладиган) тушунчасининг генезиси ва тарихий эволюцияси қиёсий–тарихий ҳамда герменевтик методология асосида таҳлил қилинади. Муаллиф мазкур категориянинг илдизларини рим ҳуқуқидаги ижтимоий фойда (utilitas) ғоясидан бошлаб, немис ҳуқуқий позитивизми ва “манфаатлар юриспруденцияси” (Р. фон Иеринг), “рефлекс права” концепцияси (Ф. Регельсбергер, А. Тон), инглиз–америка аналитик юриспруденцияси (У.Н. Хохфелд, Х.Л.А. Харт, М. Крамер), рус дореволюцион ва совет ҳуқуқий мактаблари (Н.М. Коркунов, М.А. Гурвич, Н.И. Матузов, Н.С. Малеин, А.В. Малько, Н.А. Шайкенов) орқали ўтказиб, ниҳоят замонавий Ўзбекистон қонунчилиги ва миллий ҳуқуқшунослик доктринасигача кузатади. Мақолада “ҳуқуқий манфаат”нинг субъектив ҳуқуққа нисбатан мустақил ҳодиса эканлиги, унинг тузилиши ва мезонлари борасидаги илмий баҳс–мунозаралар танқидий нуқтаи назардан кўриб чиқилади ҳамда муаллифнинг хулоса ва таклифлари баён этилади.

Библиографические ссылки

Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси, 1995 йил 21 декабрь (1–қисм) // lex.uz. URL: https://lex.uz/docs/111189 (Civil Code of the Republic of Uzbekistan, December 21, 1995 (Part 1) // lex.uz.)

Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодекси // lex.uz. URL: https://www.lex.uz/acts/186105 (Civil Procedure Code of the Republic of Uzbekistan // lex.uz.)

Матузов Н.И. Личность. Права. Демократия. Теоретические проблемы субъективного права. — Саратов: Изд–во Сарат. ун–та, 1972. — 292 с. (Matuzov N.I. Personality. Rights. Democracy. Theoretical Problems of Subjective Rights. — Saratov: Saratov University Press, 1972. — 292 p.)

Интерес в праве // Большая российская энциклопедия. URL: https://bigenc.ru/c/interes–v–prave–56da3b (Interest in Law // Great Russian Encyclopedia.)

Покровский И.А. Генезис преторского права. — М., 1902. — С. 189. (Pokrovsky I.A. Genesis of Praetorian Law. — Moscow, 1902. — P. 189.)

Гурвич М.А. Очерк истории понятия права на иск // КиберЛенинка. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/ocherk–istorii–ponyatiya–prava–na–isk (Gurvich M.A. An Outline of the History of the Concept of the Right to Bring an Action // CyberLeninka.)

Учение Р. Иеринга о праве в современном российском правоведении // КиберЛенинка. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/uchenie–r–ieringa–o–prave–v–sovremennom–rossiyskom–pravovedenii (R. Ihering’s Doctrine of Law in Modern Russian Legal Scholarship // CyberLeninka.)

Иеринг Р. фон. Цель в праве (Der Zweck im Recht). — СПб., 1881. (Ihering R. von. The Purpose in Law (Der Zweck im Recht). — St. Petersburg, 1881.)

Иоффе О.С. Избранные труды по гражданскому праву: Из истории цивилистической мысли. Гражданское правоотношение. — М.: Статут, 2000. URL: http://civil.consultant.ru/elib/books/3/page_9.html (Ioffe O.S. Selected Works on Civil Law: From the History of Civil Law Thought. Civil Legal Relationship. — Moscow: Statut, 2000.)

Учение о субъективном праве // Мастер права. URL: https://www.masterprava.com/law–articles/uchenie–o–subektivnom–prave/ (The Doctrine of Subjective Rights // Master of Law.)

К постановке вопроса о цели в праве по воззрениям Р. Иеринга // КиберЛенинка. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/k–postanovke–voprosa–o–tseli–v–prave–po–vozzreniyam–r–ieringa (On Raising the Question of Purpose in Law According to the Views of R. Ihering // CyberLeninka.)

Учение о субъективном праве // Мастер права (полемика Иеринг–Виндшейд). URL: https://www.masterprava.com/law–articles/uchenie–o–subektivnom–prave/ (The Doctrine of Subjective Rights // Master of Law (the Ihering–Windscheid debate).)

Regelsberger F. Pandekten. Bd. I. — Leipzig, 1893. (Regelsberger F. Pandects. Vol. I. — Leipzig, 1893.)

Hohfeld W.N. Fundamental Legal Conceptions as Applied in Judicial Reasoning and Other Legal Essays. — New Haven: Yale University Press, 1919. (Hohfeld W.N. Fundamental Legal Conceptions as Applied in Judicial Reasoning and Other Legal Essays. — New Haven: Yale University Press, 1919.)

Hohfeld's Legal Relations. URL: https://ics.uci.edu/~alspaugh/cls/shr/hohfeld.html (Hohfeld's Legal Relations.)

Rights and Persons — Hohfeldian Analysis // A Theory of Legal Personhood. Oxford Academic. URL: https://academic.oup.com/book/35026/chapter/298855344 (Rights and Persons — Hohfeldian Analysis // A Theory of Legal Personhood. Oxford Academic.)

Theories of rights: an overview of Hohfeld's analysis of rights // iPleaders. URL: https://blog.ipleaders.in/theories–of–rights–an–overview–of–hohfelds–analysis–of–rights/ (Theories of Rights: An Overview of Hohfeld's Analysis of Rights // iPleaders.)

Коркунов Н.М. Лекции по общей теории права. — СПб., 1904; Шершеневич Г.Ф. Общая теория права. — М., 1912. (Korkunov N.M. Lectures on the General Theory of Law. — St. Petersburg, 1904; Shershenevich G.F. General Theory of Law. — Moscow, 1912.)

Муромцев С.А. Определение и основное разделение права. — М., 1879. (Muromtsev S.A. Definition and Fundamental Division of Law. — Moscow, 1879.)

Гурвич М.А. Право на иск. — М.–Л.: Изд–во АН СССР, 1949. (Gurvich M.A. The Right to Bring an Action. — Moscow–Leningrad: USSR Academy of Sciences Press, 1949.)

Юридический интерес как предпосылка права на предъявление иска в суд // КиберЛенинка. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/yuridicheskiy–interes–kak–predposylka–prava–na–predyavlenie–iska–v–sud (Legal Interest as a Prerequisite for the Right to Bring a Claim before a Court // CyberLeninka.)

Законный интерес как правовая категория // Интернет–конференции Сибирского юридического университета. URL: https://conf.siblu.ru/zakonnyy–interes–kak–pravovaya–kategoriya (Legitimate Interest as a Legal Category // Online Conferences of the Siberian Law University.)

Матузов Н.И., Малько А.В. Теория государства и права: учебник. — 5–е изд. — М.: Дело РАНХиГС, 2022. — 528 с. (Matuzov N.I., Malko A.V. Theory of State and Law: Textbook. — 5th ed. — Moscow: Delo RANEPA, 2022. — 528 p.)

Николай Игнатьевич Матузов — один из основоположников саратовской школы теоретиков права // КиберЛенинка. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/nikolay–ignatievich–matuzov–odin–iz–osnovopolozhnikov–saratovskoy–shkoly–teoretikov–prava (Nikolai Ignatievich Matuzov — One of the Founders of the Saratov School of Legal Theorists // CyberLeninka.)

Матузов Н.И. Теория государства и права: учебник / Н.И. Матузов, А.В. Малько. — М., 2004. Гл. 18. «Законные интересы». (Matuzov N.I. Theory of State and Law: Textbook / N.I. Matuzov, A.V. Malko. — Moscow, 2004. Chapter 18. “Legitimate Interests.”)

Шайкенов Н.А. Правовое обеспечение интересов личности. — Свердловск: Изд–во Урал. ун–та, 1990. (Shaikenov N.A. Legal Protection of Personal Interests. — Sverdlovsk: Ural University Press, 1990.)

Шайкенов Н.А. Правовое обеспечение интересов личности: автореф. дис. ... д–ра юрид. наук: 12.00.01. — Алма–Ата, 1992. — 47 с. (Shaikenov N.A. Legal Protection of Personal Interests: Author’s Abstract of a Dissertation for the Degree of Doctor of Legal Sciences, Specialization 12.00.01. — Alma-Ata, 1992. — 47 p.)

Заветы Нагашбая Шайкенова // Postfactum.kz. URL: https://postfactum.kz/ru/pravo/159–zavety–nagashbaya–shajkenova (The Legacy of Nagashbai Shaikenov // Postfactum.kz.)

Субъективное право и законный интерес: проблемы соотношения // КиберЛенинка. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/subektivnoe–pravo–i–zakonnyy–interes–problemy–sootnosheniya (Subjective Right and Legitimate Interest: Problems of Their Correlation // CyberLeninka.)

Понятие законного интереса в праве // КиберЛенинка. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/ponyatie–zakonnogo–interesa–v–prave (The Concept of Legitimate Interest in Law // CyberLeninka.)

Малько А.В. Законные интересы советских граждан: дис. ... канд. юрид. наук. — Саратов, 1985. (Malko A.V. Legitimate Interests of Soviet Citizens: Dissertation for the Degree of Candidate of Legal Sciences. — Saratov, 1985.)

Гукасян Р.Е. Проблема интереса в советском гражданском процессуальном праве. — Саратов, 1970. (Gukasyan R.E. The Problem of Interest in Soviet Civil Procedural Law. — Saratov, 1970.)

Понятие законного интереса в праве (классификация теорий) // КиберЛенинка. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/ponyatie–zakonnogo–interesa–v–prave (The Concept of Legitimate Interest in Law (Classification of Theories) // CyberLeninka.)

Ўзбекистон Республикасининг Иқтисодий процессуал кодекси // sirdaryo.adliya.uz. URL: https://sirdaryo.adliya.uz/sirdaryo/uz/interaktivnye–uslugi/sizning–savolingiz/ (Economic Procedural Code of the Republic of Uzbekistan // sirdaryo.adliya.uz.)

Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекси // lex.uz. URL: https://lex.uz/acts/3527353 (Code of Administrative Judicial Proceedings of the Republic of Uzbekistan // lex.uz.)

Ўзбекистон Республикасининг “Манфаатлар тўқнашуви тўғрисида”ги Қонуни, ЎРҚ–931–сон, 2024 йил 5 июнь // lex.uz. URL: https://lex.uz/docs/6952742 (Law of the Republic of Uzbekistan “On Conflict of Interests,” No. O‘RQ–931, June 5, 2024 // lex.uz.)

«Манфаатлар тўқнашуви тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни: илмий шарҳ // Zenodo. URL: https://zenodo.org/records/18280739 (Law of the Republic of Uzbekistan “On Conflict of Interests”: Scientific Commentary // Zenodo.)

Guidelines 1/2024 on the processing of personal data based on Article 6(1)(f) GDPR // European Data Protection Board, 2024. URL: https://www.edpb.europa.eu/system/files/2024–10/edpb_guidelines_202401_legitimateinterest_en.pdf (Guidelines 1/2024 on the Processing of Personal Data Based on Article 6(1)(f) GDPR // European Data Protection Board, 2024.)

Guidelines 1/2024, EDPB (мезонлар: қонунийлик, аниқлик, реаллик) // ўша манба. (Guidelines 1/2024, EDPB (criteria: legality, specificity, reality) // same source.)

Guide on Article 8 of the European Convention on Human Rights // Council of Europe / European Court of Human Rights. URL: https://globalfreedomofexpression.columbia.edu/wp–content/uploads/2020/09/Guide–to–Art.–8–of–the–ECtHR–COE–and–ECtHR–1.pdf (Guide on Article 8 of the European Convention on Human Rights // Council of Europe / European Court of Human Rights.)

Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Давлат ва ҳуқуқ институтини ташкил этиш тўғрисида (устувор илмий йўналишлар) // regulation.gov.uz. URL: https://regulation.gov.uz/uz/document/18818 (On the Establishment of the Institute of State and Law of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan (Priority Research Areas) // regulation.gov.uz.)

Загрузки

##submissions.published##

2026-10-13